Sprawność umysłowa

Psycholodzy są zgodni, że im sprawniejszy mózg i bardziej ćwiczony za młodu, tym większe szanse zachowania tej sprawności w późnym wieku. Dlatego tak ważne jest gimnastykowanie umysłu m.in. poprzez czytanie, rozwiązywanie krzyżówek, zagadek, gry logiczne, a także odpowiednią dietę, wypoczynek, ćwiczenia fizyczne.

Umysł to abstrakcyjny system złożony z wyższych funkcji mózgu ludzkiego – to rozum i psychika człowieka, w skład których wchodzą m.in.: spostrzeganie, osobowość, wyobraźnia, pamięć, inteligencja, emocje, uczenie się, myślenie. Ten ostatni twór zwany inaczej rozumowaniem jest złożonym ciągłym procesem zachodzącym w mózgu polegającym na asocjacjach (proces kojarzenia wątków tak, by razem przedstawiały całość) i wnioskowaniu oraz operującym elementami ludzkiej pamięci, jak: symbole, pojęcia, frazy lub obrazy i dźwięki. Miarą efektywności myślenia jest inteligencja. Ludzkie myślenie jest realizowane przez procesy psychiczne, kognitywne, opierające się na systemie pojęć o różnym stopniu konkretności, łączone w mniej lub bardziej świadomy sposób.

Pamięć – co to takiego?

Pamięć jest wynikiem skomplikowanych procesów. Biorą w nim udział narządy zmysłów, system nerwowy i przede wszystkim mózg.

W korze mózgowej znajduje się hipokamp – ośrodek odpowiedzialny za przyswajanie i przechowywanie informacji. Magazynuje on ślady pamięciowe zwane engramami różnych doświadczeń, które w odpowiednim czasie mogą być odtworzone w świadomości.

Główne etapy tworzenia i przywoływania pamięci z punktu widzenia przetwarzania informacji to: zapamiętywanie, przechowywanie informacji i przypominanie. Istnieją różne sposoby klasyfikacji pamięci w zależności od czasu jej trwania, charakteru i sposobu przypominania.

Najczęściej psycholodzy wyróżniają trzy typy pamięci: sensoryczną – inaczej ultrakrótką (pamięć zmysłów), trwającą ok. 0,5 s, krótkotrwałą (operacyjną, pamięć świeża) i długotrwałą.

Pamięć krótkotrwała jest nam nie zbędna do normalnego funkcjonowania, bez obciążania mózgu nadmiarem informacji: pamiętamy różne rzeczy tak długo, jak są nam potrzebne, zapominamy, gdy nie są już nam potrzebne. Pamięć długotrwała zapewnia ciągłość świadomości, integralność i umiejętność posługiwania się zdobytymi doświadczeniami i wiedzą. Aby jednak tak się stało, ślad pamięciowy, inaczej engram, musi być zakodowany na stałe w strukturze chemicznej neuronów w ośrodku mózgowym.

Można się również spotkać z takimi pojęciami, jak pamięć fotograficzna (ejdetyczna). Są nią obdarzeni ludzie, którzy potrafią zapamiętać z nadzwyczajną dokładnością, chociaż zwykle na krótko, wszystko, co zobaczyli. Taką pamięć miał podobno np. Władysław Reymont, laureat Literackiej Nagrody Nobla (1924).

Pamięć rozwija się już w życiu płodowym człowieka, a pełną dojrzałość osiąga, gdy ma on 15-16 lat. W wieku starszym często słabnie, jednak jest to cecha bardzo indywidualna, bo im sprawniejszy mózg i bardziej ćwiczony, tym lepiej funkcjonuje również w wieku starczym. Nie trzeba nikogo przekonywać, że sprawna i dobra pamięć wiąże się z sukcesem praktycznie w każdej dziedzinie. Ostatnie badania potwierdzają, że nasza wiedza opiera się na pamięci, a tę można wyćwiczyć.

Jak gimnastykować umysł?

Sprawność umysłowa, podobnie jak fizyczna, musi być regularnie ćwiczona, jeśli ma nie słabnąć. Dobrą gimnastyką umysłu jest zapamiętywanie np. przeczytanych informacji. Wówczas przydatne są pewne techniki pamięci. Należą do nich m.in. Łańcuchowa Metoda Skojarzeń (ŁMS) czy w przypadku zapamiętywania większych partii materiału tzw. Mapa Pojęć czy Mapa Myśli.

Łańcuchowa Metoda Skojarzeń – jak sama nazwa wskazuje – opiera się na skojarzeniach, dzięki którym efektywnie wiążemy ze sobą to, co trudno jest nam naturalnie zapamiętać, np. tekst, numery, z tym, co zapamiętujemy łatwiej, m.in. obrazy, dźwięki etc.

To, że pamięć działa poprzez skojarzenia, nie jest nowym odkryciem. Już starożytni Grecy znali ten sposób. Podobno lubili się tymi sztuczkami popisywać – zapamiętując bez problemu nawet kolejność kilku talii kart. Każda informacja w naszej pamięci jest w jakiś sposób powiązana z inną, np. słowo „drzewo” kojarzy się nam z liśćmi, korą, igłami itp. Raczej nie powinno nam się skojarzyć np. z rybą.

Naukowcy twierdzą, że większość ludzi ma dobrą pamięć, ale niećwiczona pozostaje na niesatysfakcjonującym poziomie. To tak, jak ze szczupłą sylwetką – właściwe odżywianie i ruch sprawiają, że pozostajemy w dobrej formie, i odwrotnie – złe odżywianie, siedzący tryb życia sprzyjają nadwadze.

ŁMS jest wypróbowaną metodą działającą na dłużej i spójną z tym, co psycholodzy odkryli na temat ludzkiej pamięci. Wiemy, że pamięć najlepiej działa poprzez skojarzenia i po prostu wykorzystujemy to do łatwiejszego zapamiętywania informacji.

I tak, aby zapamiętać, że wizytę u dentysty mamy wyznaczoną na godz. 8.00, możemy skojarzyć np. okulary (poziomo ósemka tak właśnie wygląda) z wyrywaniem zęba. Mamy teraz dziesięć razy większą szansę zapamiętać godzinę wizyty u dentysty po tym, jak wygaśnie ona w pamięci krótkotrwałej. Czasem skojarzenie przychodzi bardzo łatwo, np. nazwisko „Lis” może nam się skojarzyć z rudą czupryną właściciela, jednak gdy kawałki informacji nie są w sposób oczywisty powiązane, musimy wykazać się odrobiną twórczego myślenia w ich łączeniu. Pomocne mogą być rymy. Któż nie zna ze szkoły takich oto rymowanek: „uje się nie kreskuje”, a więc np. „buduje”, „maluje”, „rysuje” piszemy przez „u” otwarte. Rymy tworzą więc łatwe do zapamiętania i mądre skojarzenie pomiędzy sobą i informacją, która ma być zapamiętana.

Gdy chcemy coś zapamiętać, możemy przywołać w myślach obraz, który łączy informacje – psycholodzy radzą, aby było to coś niezwykłego czy śmiesznego, gdyż łatwiej to zapamiętujemy. Gdy chcemy zapamiętać listę zakupów, np.: chleb, masło, wędlina, mleko, jabłka, banany, schab, kapusta, szampon rumiankowy – układamy w myślach krótką historyjkę. Powiedzmy, że taką: nasza wnuczka bierze chleb i smaruje go masłem, nakłada wędlinę, a później to zjada, popijając mlekiem, na koniec pałaszuje banany i jabłka. Później robi kotlety ze schabu i surówkę z kapusty, a następnie idzie do łazienki i myje włosy szamponem pachnącym rumiankiem. Wszystko, co potrzebujemy kupić, ukryte jest w historii, którą łatwo możemy odtworzyć, a tym samym kupić potrzebne nam produkty. Oczywiście możemy zapisać listę, ale nie będziemy mieli wtedy okazji ćwiczyć naszej pamięci, naszego umysłu, a przecież o to chodzi. Inną techniką zapamiętywania, tym razem cyfr, jest wykorzystanie tzw. alfabetu kodu. Każdej cyfrze od 0 do 9 odpowiada pewna spółgłoska. Gdy trzeba zapamiętać jakiś numer, przekształcamy go w podane spółgłoski, dodajemy samogłoski i mamy wyraz, najlepiej rzeczownik, który możemy sobie wyobrazić, skojarzyć w jakiejś historii – dzięki czemu łatwiej zapamiętamy informacje. Na przykład: Kowalski, ul. Pana Samochodzika 44, cyfra cztery ma przyporządkowaną spółgłoskę „R”, dodajemy tylko samogłoski i oto mamy wyraz „RuRa” – tworzymy więc w umyśle taki obraz: pan Kowalski jedzie samochodzikiem z rurą wydechową. Mamy teraz większą możliwość zapamiętania, że ta osoba mieszka przy ul. Pana Samochodzika 44 („alfabet kodu” można znaleźć prawie w każdej książce traktującej o technikach ćwiczenia pamięci).

Tak więc wszystko polega na umiejętności przełożenia każdej informacji na obraz myślowy, który nasz mózg jest w stanie zapamiętać, wyobrazić sobie. Naukowcy są zdania, że to, co chcemy zapamiętać, musimy sobie wyobrazić, zobaczyć na „ekranie umysłu”, a skojarzenia powinny być niecodzienne, śmieszne, obraz myślowy natomiast – szczegółowy, dynamiczny i barwny.

Wykorzystując skojarzeniową zaletę pamięci, jesteśmy w stanie zapamiętać m.in.: wzory, trudne obce słówka, kształty, nazwy itp. Oczywiście na początku możemy mieć z tym pewne trudności. To tak jak zaczynamy ćwiczyć np. przysiady – najpierw uda nam się zrobić ich kilka, ale w miarę upływu czasu i systematycznej pracy będziemy ich wykonywać coraz więcej, mało tego – bez zbędnego wysiłku. Trzeba tylko powtarzać świeżo przyswojoną informację, którą chcemy zapamiętać – najpierw co kilka godzin, potem raz na dzień przez kilka dni. Po tygodniu rzeczy, które chcieliśmy zapamiętać, będą prawie na stałe gościły w naszym mózgu.

Obecnie na rynku księgarskim znajduje się wiele książek, które traktują o poprawianiu pamięci, trzeba jednak wiedzieć, że nie wszystkie techniki są dobre. Należy więc i tutaj używać mózgu, aby nie wpaść w pułapkę pseudonaukowców.

Niektóre metody z punku widzenia chrześcijańskiego są po prostu niedozwolone, np. metoda Silvy, według której za pomocą zbioru pewnych technik pozwalających wykorzystać możliwości ludzkiego mózgu, umysłu, jest on kontrolowany. Wśród proponowanych technik są także techniki postrzegania pozazmysłowego, a więc zdobywającego informacje nie za pośrednictwem zmysłów, np. słuchu, wzroku, lecz za pomocą medium, jasnowidztwa, telepatii. Tego też trzeba się wystrzegać.

Efektywne notatki – Mapa Pojęć i Mapa Myśli

Mapy Pojęć są dwuwymiarowymi reprezentacjami pojęć i ich wzajemnych relacji. Są pomocne w nauce ze zrozumieniem – widoczne relacje pomiędzy pojęciami pomagają w zrozumieniu i zapamiętaniu nowych faktów. Przydatne są szczególnie tam, gdzie występują skomplikowane materiały, np. długie dokumenty lub gdy trzeba przekazać komuś, np. uczniom, studentom, współpracownikom złożone pomysły. Natomiast Mapy Myśli to m.in. sposób pomocy pracownikom, studentom, uczniom w robieniu notatek, gdzie używane są tylko słowa-klucze i obrazy, a także pomoc przy planowaniu jakiejkolwiek formy pisma, np. listu, e-maila, scenariusza książki lub planowaniu spotkania, dnia, a nawet wakacji.

Tworzy się je znacznie szybciej niż tradycyjne notatki, a dzięki ich wizualnemu charakterowi łatwiej się je przegląda i zapamiętuje. Mapa Myśli składa się z centralnego wyrazu-pojęcia. Naokoło centralnego wyrazu narysowanych jest od kilku do kilkunastu głównych pojęć, które odnoszą się do środkowego pojęcia. Następne podgałęzie mają znowu od kilku do kilkunastu pojęć odnoszących się do sąsiadujących słów. Podobnie jest zorganizowana wiedza w naszym mózgu – poszczególne pojęcia są ze sobą powiązane w podobny sposób, np. słowo „marchewka” może się skojarzyć z „jedzeniem”, „kolorem pomarańczowym”, a nawet z „zającem” (lubi marchewkę) itd. Te pojęcia są ze sobą powiązane – tak samo jak na Mapie Myśli powiązane są ze sobą elementy. Mapy Myśli zawierają tylko słowa-klucze i obrazy-klucze, umożliwiając umieszczenie o wiele większej ilości informacji na pojedynczej stronie.

Trzeba jednak pamiętać, że Mapy Myśli nie są w stanie całkiem zastąpić zwykłych notatek – szczególnie gdy mamy potrzebę zanotować więcej szczegółów. Stanowią jednak dobre uzupełnienie zwykłych notatek.