Strażnik Konstytucji

Z dr. Ryszardem Piotrowskim, konstytucjonalistą z Uniwersytetu
Warszawskiego, rozmawia Paweł Tunia

Jutro wybieramy
prezydenta na pięcioletnią kadencję. Jakie kompetencje głowy państwa
przewiduje Konstytucja RP?
– Prezydent jest przede wszystkim
najwyższym przedstawicielem państwa i gwarantem ciągłości władzy
państwowej. Czuwa także nad przestrzeganiem postanowień Konstytucji,
jest strażnikiem suwerenności i bezpieczeństwa państwa oraz
nienaruszalności i niepodzielności jego terytorium. Te zadania prezydent
wykonuje w granicach uprawnień przyznanych w samej Konstytucji i w
ustawach. Robi to wspólnie z Radą Ministrów, bo jest jednym z dwóch
podmiotów współsprawujących władzę wykonawczą, przy czym Konstytucja
rozgranicza relacje między prezydentem a RM w ten sposób, iż opiera się
na założeniu, że jeśli jakieś kompetencje nie zostały przyznane
prezydentowi, to należą one do RM. Poza tym w pewnych sprawach prezydent
ma prawo do wydawania aktów urzędowych bez podpisu prezesa RM. W sferze
tych kompetencji prezydent jest odpowiedzialny wyłącznie przed
wyborcami. Sejm jednak może spowodować, że prezydent zostanie postawiony
w stan oskarżenia przed Trybunałem Stanu, jeśli naruszy Konstytucję czy
ustawy.

W jakich sprawach decyzje prezydenta nie wymagają
kontrasygnaty premiera?
– Do tych należy np. zarządzanie wyborów
parlamentarnych, podpisywanie albo odmowa podpisania ustawy,
występowanie z wnioskiem do Trybunału Konstytucyjnego, powoływanie
sędziów, stosowanie prawa łaski. Są także kompetencje nominacyjne
związane z władzą sądowniczą, i do tych należy powoływanie np. I prezesa
Sądu Najwyższego, prezesa i wiceprezesa TK, przy czym tutaj prezydent
działa w warunkach ograniczonej możliwości, ponieważ dokonuje wyborów
spośród kandydatów przedstawianych np. przez zgromadzenie ogólne TK.
Składa też wniosek do Sejmu o powołanie prezesa NBP, a jeśli nie
sformułuje tego wniosku, to Sejm nie może podjąć decyzji i wybrać
prezesa.

A jakie decyzje głowy państwa wymagają kontrasygnaty
premiera?
– Przykładowo wydawanie rozporządzeń, wszystkie akty
związane z wprowadzaniem stanów nadzwyczajnych, zgłaszanie kandydatów na
wiceprezesa NBP. Kontrasygnaty wymaga także ratyfikacja umów
międzynarodowych.

Na czym polega konstytucyjna rola
prezydenta w procesie legislacyjnym?
– Jest to rola raczej
blokująca aniżeli inspirująca, bo prezydent ma co prawda prawo
inicjatywy ustawodawczej, ale jego wykonanie zależy w dużej mierze od
stanowiska większości sejmowej. Z kolei w przypadku wystąpienia z
wnioskiem o ponowne uchwalenie ustawy, a więc tzw. weta, prezydent jest
władny zmusić sejmową większość, by stała się większością 3/5, jeśli
jego weto ma być przełamane. Projekt konkretnej ustawy uchwalony zwykłą
większością głosów, w przypadku gdy prezydent tego zażąda, może więc
stać się prawem tylko wtedy, gdy większość 3/5 posłów opowie się za tą
ustawą. Jest to już bardzo konkretne uprawnienie prezydenta i istotne
dla większości, która wygrała wybory. Prezydent może też wystąpić do TK
zarówno przed podpisaniem ustawy, jak i w stosunku do ustawy już
obowiązującej i w ten sposób kontrolować konstytucyjność prawa, ale ta
kontrola prezydenta obejmuje też prawo wystąpienia do TK w celu
sprawdzenia zgodności z Konstytucją także umów międzynarodowych, a nie
tylko ustaw, także celów i działalności partii politycznych. Prezydent
ma więc rozległe uprawnienia jako strażnik Konstytucji.

Dziękuję
za rozmowę.