Skazani na wykluczenie?

/w

Europejski Rok Walki z Ubóstwem i Wykluczeniem Społecznym w sposób
szczególny przyczynia się do refleksji nad efektami zmian cywilizacyjnych, w
których splot niekorzystnych warunków – m.in. infrastrukturalnych, ekonomicznych
i kulturalnych – często prowadzi do wielowymiarowego ubóstwa człowieka.

Badania wskazują wyraźnie, że okres transformacji w Polsce przyczynił się do
zaistnienia samonapędzającego się mechanizmu, który generuje wysokie ryzyko
marginalizacji wielu grup społecznych, specyficznych problemów doświadczanych
przez osoby znajdujące się w różnego rodzaju społecznościach zagrożonych
marginalizacją. W wyniku badań wyodrębniono dwanaście zbiorowości, w których ze
względu na różnorodne czynniki ryzyka występuje wysokie prawdopodobieństwo
wykluczenia: 1) osoby pochodzące z rodzin wielodzietnych, 2) młodzież
wychowywana w rodzinach z problemem alkoholowym,
3) wychowankowie domów dziecka, 4) eurosieroty, 5) małoletnie matki, 6) nieletni
popełniający czyny karalne, 7) zagrożona alkoholizmem młodzież wiejska, 8)
zagrożona uzależnieniami młodzież miejska, 9) osoby odbywające karę pozbawienia
wolności, 10) byli więźniowie, 11) osoby bezdomne, 12) kobiety uprawiające
prostytucję.

"Wyposażeni" i "upośledzeni"

Przykładowo, zmiany ustrojowe doprowadziły do ostrego podziału w populacji
polskiej młodzieży na dwie grupy: "wyposażonych" i "upośledzonych". "Wyposażeni"
stanowią przyszłą elitę, która kształtuje się w klasie średniej naszego
społeczeństwa – przede wszystkim w porządnie wykształconych i dobrze sytuowanych
rodzinach z dużych miast. Kształtowaniu dużych możliwości przystosowawczych u
jednostek "wyposażonych" sprzyjają także kontakty rówieśnicze oraz korzystanie z
różnego rodzaju ofert edukacyjno-kulturalnych. Młodzież "upośledzona" odznacza
się natomiast niższym wykształceniem, gorszym funkcjonowaniem w życiu
społecznym, niewielkimi możliwościami awansu społeczno-zawodowego, niewielką
szansą wyrwania się z kręgu niedostatku, częstym doświadczaniem porażek
życiowych i preferowaniem postawy roszczeniowej wobec państwa.
Przedstawione czynniki można traktować jako rodzaj trudności adaptacyjnych,
które z jednej strony tworzą bariery przed pełnym uczestnictwem w życiu
społecznym, z drugiej zaś przyczyniają się do bezsilności młodych osób i utraty
przez nich kontroli nad własnym życiem. Jednocześnie problemy przystosowawcze
oraz ich negatywne konsekwencje w grupach wykluczonych społecznie prowadzą do
stawiania pytań, które odnoszą się do możliwości i sposobów zapobiegania temu
zjawisku.

Rozdzieleni przez emigrację

Inne problemy dotykają eurosierot. Eurosieroctwo stanowi efekt braku sprawowania
opieki nad małoletnimi dziećmi przez obydwoje lub jedno z rodziców, którzy
opuścili kraj w celu poszukiwania pracy. Szacuje się, że w 2009 roku w blisko
110 tysiącach polskich rodzin dzieci wychowywały się bez co najmniej jednego z
rodziców, którzy wyemigrowali za granicę z przyczyn zarobkowych. Analizy
przeprowadzone w 2008 roku na zlecenie rzecznika praw dziecka wskazują, że co
czwarty uczeń polskiej szkoły doświadcza emigracyjnego rozdzielenia.
Osierocenie emigracyjne jest traktowane jako jeden z wymiarów sieroctwa
społecznego, z tego względu, że istota osierocenia jest związana z subiektywnymi
doświadczeniami osoby, które nie muszą być związane z pobytem w placówce
opiekuńczo-wychowawczej. Zdarza się bowiem często, że dzieci przebywające w
domu, których potrzeby materialne są zaspokojone, mogą cierpieć z powodu
deprywacji potrzeb psychicznych czy przeżywanego osamotnienia.
Należy również podkreślić, że eurosieroty stanowią specyficzną grupę społeczną,
która z uwagi na fizyczną nieobecność jednego lub obydwojga rodziców – i
wynikające z tego powodu problemy – jest w dużym stopniu narażona na
doświadczanie różnego rodzaju zaburzeń adaptacyjnych, a w konsekwencji na
marginalizację społeczną. Wyniki badań wskazują, że rozdzielenie z rodzicami
trwające powyżej sześciu miesięcy może już skutkować zaburzeniami w
funkcjonowaniu dzieci.

Strategia pomocy

Refleksja nad skutecznym przeciwdziałaniem wielowymiarowemu ubóstwu jednostki
ludzkiej stanowi istotę książki "Skazani na wykluczenie!?", która została
opracowana przez zespół autorów pod kierunkiem ks. prof. Mirosława Kalinowskiego
z Instytutu Nauk o Rodzinie KUL oraz autorki artykułu.
Podjęty w książce temat wpisuje się w nurt współczesnego – całościowego i
integracyjnego – podejścia do osób zagrożonych marginalizacją, w którym coraz
częściej wskazuje się na konieczność uwzględnienia szerokiego kontekstu
zmiennych, które mają istotne znaczenie w procesie przeciwdziałania temu
zjawisku. Profesjonalne poszukiwanie czynników decydujących o zdolnościach
adaptacyjnych człowieka powinno też cechować się mocnymi podstawami
teoretycznymi, starannie dobranym materiałem empirycznym i dobrym warsztatem
metodologicznym.
Opracowanie "Skazani na wykluczenie!?" oscyluje wokół odpowiedzi na trzy
pytania: Jakich problemów przystosowawczych doświadczają osoby zagrożone
marginalizacją? Jakie czynniki wpływają na pozytywną adaptację w społecznościach
doświadczających problemów adaptacyjnych? Jakie strategie pomocowe mogą
wzmacniać potencjał przystosowawczy jednostek zagrożonych wykluczeniem
społecznym?
W badaniach dotyczących spójnego zarządzania własnym życiem aktualnie jest
wykorzystywana koncepcja zachowania zasobów Stevana Hobfolla. Przyjęty w
badaniach model teoretyczny zakłada, że szczególne znaczenie w procesie
przeciwdziałania wykluczeniu człowieka ma model dopasowania posiadanych przez
niego zasobów do wymogów, jakie stawia otoczenie. Zaproponowane podejście
zakłada, że w strategiach ukierunkowanych na przeciwdziałanie marginalizacji
należy uwzględniać znaczenie kapitału adaptacyjnego jednostki ludzkiej – jego
poziom, zapobieganie stratom, inicjowanie działań zorientowanych na zyski, a
także koncentrować się na potencjale rozwojowym człowieka, a nie na
występujących u niego zaburzeniach. W działalności pomocowej należy też zwracać
uwagę na dbałość o zmianę dopasowania w zakresie środowisko – zasoby jednostki.
Często bowiem się zdarza, że ludzie mają potrzebne zasoby, a mimo to
doświadczają trudności adaptacyjnych. Dzieje się tak dlatego, że otoczenie albo
odrzuca inwestycje, jakie są dokonywane przez te osoby, albo blokuje ich
możliwości w zakresie czerpania korzyści z posiadanych zasobów. Oznacza to, że
przeciwdziałanie marginalizacji powinno również polegać na zmianach w
funkcjonowaniu środowiska społecznego, szczególnie takiego, które odznacza się
dyskryminującymi postawami w stosunku do osób wykluczonych.

Człowiek jest kapitałem

Intencją książki "Skazani na wykluczenie!?" – stanowiącej wspólną inicjatywę
Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II i Caritas Polska w związku z
Europejskim Rokiem Walki z Ubóstwem i Wykluczeniem Społecznym – było
przedstawienie rzetelnej wiedzy na temat mechanizmów psychologicznych, dzięki
którym człowiek może konstruktywnie rozwiązywać doświadczane problemy
przystosowawcze. Tego rodzaju wiedza powinna przyczynić się do takich form
aktywności w ramach przeciwdziałania marginalizacji, do jakich nawołuje Ojciec
Święty w encyklice "Caritas in veritate". Benedykt XVI wskazuje, że należy
podejmować inicjatywy mające na celu urzeczywistnianie dobra wspólnego – dobra
"nas wszystkich", czyli poszczególnych osób, rodzin oraz grup pośrednich,
tworzących wspólnotę społeczną (CV 7). A pierwszym kapitałem, który należy
ocalić i docenić, jest jednostka ludzka w swojej integralności. Człowiek bowiem
jest twórcą całego życia gospodarczo-społecznego, jego ośrodkiem i celem (CV
25).
 

Prof. Iwona Niewiadomska

Autorka jest psychologiem, pracownikiem Instytutu Psychologii KUL.

drukuj