Niezłomny strażnik pamięci
Świętej pamięci sędzia Maria Trzcińska utrwalała pamięć o niemieckim
obozie zagłady KL Warschau.
O tej sędziwej, wspaniałej niewieście, zmarłej przed świętami Bożego Narodzenia,
która uświadomiła Polakom fakt istnienia w Warszawie w czasie II wojny światowej
Konzentrationslager Warschau – niemieckiego obozu zagłady, nie znajdziemy
wzmianki biograficznej w żadnej polskiej encyklopedii, nawet w internecie, w
Wikipedii. Piszący te słowa poznał śp. Marię Trzcińską późno, przed niespełna
dziesięciu laty. Obszerną, pogłębioną wiedzę o KL Warschau otrzymałem dzięki jej
publikacjom. Wcześniej wiedziałem jedynie, że w Warszawie Niemcy utworzyli jakiś
obóz dla Polaków. Była to wiedza cząstkowa, uzyskana późno i przypadkowo. W 1967
r. publikowałem w miesięczniku "Więź" recenzję książki Władysława
Bartoszewskiego i Zofii Lewinówny pt. "Ten jest z ojczyzny mojej. Polacy z
pomocą Żydom 1939–1945" (Kraków 1966). Z książki dowiedziałem się, że Reginę
Fern, żonę znanego polskiego pisarza emigracyjnego Mariana Pankowskiego,
uratowali przed holokaustem teściowie mojej ciotecznej siostry. Odwiedziłem ich
w Belgii w 1969 roku. Wojnę przeżyli w różnych niemieckich obozach, ale ominął
ich, jak mi powiedzieli, Vernichtungslager, morderczy, jak mówili, niemiecki
obóz zagłady o nazwie KL Warschau. Informacja dla mnie, historyka już po
doktoracie, była zaskakująca. Pełen niewiary zapytałem o ten obóz dr. Alaina
Dantoinga z Instytutu Historii II Wojny Światowej w Brukseli. Potwierdził
istnienie w stolicy Polski w czasie wojny obozu KL Warschau.
W następnych latach bezskutecznie szukałem w Polsce pełniejszych informacji o KL
Warschau. Kiedy w roku akademickim 1973/1974 przybył do mojej I Katedry Historii
Nowożytnej w Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, jako starszy wykładowca,
redaktor Władysław Bartoszewski, pytany przeze mnie o KL Warschau, odpowiadał,
że to sprawa niezwykle złożona. To samo po kilku latach stwierdził zatrudniony
na KUL w 1984 r. dr Tomasz Strzembosz, którego współhabilitowałem. Od obu nie
usłyszałem ani słowa o sędzi Marii Trzcińskiej.
Pochłonął 200 tys. Polaków
Świętej pamięci Maria Trzcińska, urodzona 22 marca 1931 roku, ponad 30 lat
pracowała w Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce. Badania i
publikacje poświęciła historii KL Warschau, syntezę tych poszukiwań zawiera jej
książka "KL Warschau. Obóz zagłady dla Polaków" (Radom 2007). Dotarła m.in. do
mapy sygnowanej przez Rudolfa Hoessa, "na której wykazuje on KL Warschau jako
obóz zagłady w Warszawie, taki sam jak Treblinka i Majdanek – Vernichtungslager".
Odnalazła KL Warschau na alianckich i niemieckich listach obozów
koncentracyjnych. Wykazała, że KL Warschau był wielokrotnie wymieniany w czasie
I i IV procesu norymberskiego. Przypomniała, że Niemcy w 1995 r., w
pięćdziesiątą rocznicę zakończenia II wojny światowej, wydali znaczek pocztowy z
zarysem KL Warschau oraz mapą 23 niemieckich obozów koncentracyjnych,
określonych jako Hauptlager, czyli obozy główne w III Rzeszy. Wśród nich, obok
m.in. Auschwitz, figuruje KL Warschau.
Sędzia Maria Trzcińska początkowo prowadziła śledztwa w sprawie egzekucji
ulicznych dokonywanych przez Niemców w Warszawie. Naprowadziło ją to na ślad KL
Warschau. W badaniu dziejów i struktury obozu Marię Trzcińską interesowało
również, ilu więźniów straciło w nim życie, zwłaszcza w krematoriach. Spisy nie
istniały. W swoich obliczeniach wychodziła od danych, które podał w czasie
powojennego procesu sądowego dowódca SS i policji w Warszawie Otto Paul Geibl.
Stwierdził on, że w KL Warschau tracono około 400 więźniów na dobę, prawie
wyłącznie Polaków, gdyż Żydów po likwidacji getta było w Warszawie niewielu.
Sędzia Maria Trzcińska przyjęła, że w ciągu dwóch lat ludobójczego działania
obozu w KL Warschau Niemcy wymordowali przynajmniej 200 tys. Polaków, głównie
mieszkańców Warszawy. Te obliczenia wzbudziły najwięcej kontrowersji wśród osób
polemizujących z panią sędzią. Podnoszono kwestię, że krematoria obozowe nie
zawsze musiały funkcjonować całą dobę, chociażby ze względów technicznych.
Obliczenia Marii Trzcińskiej były i są podważane, niekiedy skrajnie obniżane do
20 tys. zamordowanych w KL Warschau. Musiało jednak zginąć w tym obozie wiele
tysięcy więźniów, skoro na niemieckich mapach obozów koncentracyjnych KL
Warschau jest stale wymieniany jako Hauptlager wśród 23 głównych niemieckich
obozów śmierci. To jest istotne.
Zlekceważona uchwała
Wszczęte w 1973 r. śledztwo w sprawie ludobójstwa w KL Warschau przerwano w 1976
roku. Za główny powód wstrzymania prac śp. Maria Trzcińska uznawała obawę władz
komunistycznych o wiązanie przeszłości KL Warschau z okresem powojennym. Po tzw.
wyzwoleniu KL Warschau został zamieniony przez sowieckie NKWD wraz z UB na obóz
eksterminacji Polaków. Śledztwo w sprawie KL Warschau wznowiono dopiero w 1982
roku. Prowadzono je początkowo wyrywkowo, bez znaczącego udziału sędzi
Trzcińskiej.
Z jej badań dowiadujemy się, jak wielkie znaczenie przypisywali Niemcy sprawnemu
funkcjonowaniu KL Warschau, czynnemu od października 1942 do sierpnia 1944 roku.
Jako obóz zagłady – Vernichtungslager – miał on radykalnie zmniejszyć liczebność
mieszkańców Warszawy. Stolica Polski już wcześniej, według tzw. planu Pabsta,
miała zostać zamieniona w "nowe niemieckie miasto Warschau" o obszarze
zredukowanym do 15 km2 powierzchni, z adekwatnie do niej zmniejszoną liczbą
ludności.
Tę rolę niemieckiego obozu koncentracyjnego w Warszawie zaczęto pełniej
dostrzegać po zrywie wolnościowym "Solidarności". Wznowiono przerwane badania
przy ogromnym zaangażowaniu sędzi Trzcińskiej. Ujawniono fakty dotyczące
ludobójczej działalności KL Warschau. Ich eksponowanie to zasługa przede
wszystkim jej badań i publikacji. Umożliwiły one Sejmowi Rzeczypospolitej
Polskiej podjęcie 27 lipca 2001 roku jednogłośnie uchwały w sprawie
upamiętnienia ofiar Konzentrationslager Warschau. Sejm wezwał do wzniesienia
pomnika ofiarom tego obozu zagłady. Współbrzmiącą uchwałę, wskazującą miejsce
wzniesienia pomnika, podjęła Rada Miasta Stołecznego Warszawy 11 marca 2004
roku. Stwierdzono w niej: "Wyraża się zgodę, by pomnik Pamięci Ofiar
Pomordowanych w KL Warschau stanął, zgodnie z wolą Komitetu Budowy Pomnika Ofiar
Obozu KL Warschau, na Skwerze im. Alojzego Pawełka, w dzielnicy Wola m.st.
Warszawy. Wykonanie uchwały powierza się prezydentowi m.st. Warszawy".
Niestety, obie uchwały nie zostały zrealizowane. Decydenci nie chcą przyjąć do
wiadomości ustaleń badawczych pani sędzi dotyczących funkcjonowania KL Warschau
i liczby ofiar. Część historyków prywatnie przyznaje rację śp. Marii
Trzcińskiej. Publicznie zaś milczy, przejawiając tym samym znaną w skutkach
poprawność polityczną.
Kamienie wołają
Badania sędzi Trzcińskiej są przypominane głównie przez: "Nasz Dziennik", Radio
Maryja i Telewizję Trwam – prawie co roku była zapraszana wraz z innymi osobami
do Torunia, aby zaprezentować sprawę KL Warschau. Na ten temat milczą bądź go
pomniejszają telewizje prywatne i publiczna. Spośród środowisk uniwersyteckich
wyłącznie Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego wspierał dociekania
badawcze sędzi Trzcińskiej i bliskich jej środowisk. Rektor UKSW w Warszawie ks.
prof. dr hab. Ryszard Rumianek oraz prezes Instytutu Pamięci Narodowej dr hab.
Janusz Kurtyka, zanim obaj zginęli w katastrofie pod Smoleńskiem, patronowali 15
maja 2009 r. konferencji naukowej na tym uniwersytecie "KL Warschau – historia
zapomnianego obozu". Sesjom przewodniczyli profesorowie UKSW: ks. prof. dr hab.
Waldemar Chrostowski, prof. dr hab. Wiesław Jan Wysocki, dr hab. Jan Żaryn, z
KUL niżej podpisany. Konferencja zgromadziła rekordową liczbę słuchaczy, blisko
300 osób. W odbiorze czynników rządowych i władz Warszawy konferencja przeszła
niemal bez echa. Przypomniana w czasie obrad sprawa pomnika pozostała w
zawieszeniu, a nawet zaistniał regres. Lech Kaczyński jako prezydent Warszawy
sprzyjał lokalizacji pomnika na skwerze Alojzego Pawełka przy ul. Prądzyńskiego,
zgodnie z uchwałą rady miasta. Projekt pomnika przewiduje 5 kolumn
odpowiadających 5 lagrom KL Warschau, z napisem na najwyższej kolumnie
zwieńczonej krzyżem: "Bóg – Pamięć – Ojczyzna". Kamień węgielny pod pomnik
przekazał Ojciec Święty Jan Paweł II. Sędzia Maria Trzcińska do końca życia
bolała, że pomnik według wspomnianego projektu nie stanie w miejscu uchwalonym
przez władze miejskie w roku 2004. Według niej, obecna prezydent Warszawy zgadza
się na postawienie pomnika wyłącznie na obszarze dawnego getta – bez krzyża.
Sędzia Trzcińska informowała wiele osób, że zwróci się do polskich Żydów z
prośbą, żeby nie akceptowali usytuowania pomnika ofiar KL Warschau w
proponowanym przez prezydent Warszawy miejscu.
Jak dotąd przy skwerze Pawełka na usypanym z kamieni przyniesionych przez
pielgrzymów kopcu widnieje krzyż. Jak długo będzie tam zachowany? – pytała przed
śmiercią Maria Trzcińska. A kiedy kopiec z krzyżem zastąpi pomnik – kolumnada z
krzyżem? Po mojej śmierci – odpowiadała ze smutkiem. Już najwyższy czas, by ten
pomnik stanął. Za paradoks śp. sędzia Trzcińska uważała, że uchwała Sejmu RP z
27 lipca 2001 r. nie została zrealizowana. Czyja to wina? – pytała retorycznie.
Świętej pamięci sędzia Maria Trzcińska miała jeszcze jedno marzenie. Pragnęła,
aby wiedza o wymordowaniu przez Niemców tysięcy Polaków w KL Warschau znalazła
się w szkolnych podręcznikach. O spełnienie jej pragnień prośmy Boga.
Prof. Ryszard Bender, historyk
Autor jest emerytowanym profesorem Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana
Pawła II, przewodniczącym Krajowego Sekretariatu SOS dla Radia Maryja. Był
posłem i senatorem RP kilku kadencji.