Dlaczego „oni” nie chcą Polski?

A nam po co Polska? Naturalnie z powodów wykluczających pogląd: "Polska
stoi na przeszkodzie do…". Właśnie po to, abyśmy wbrew naszej woli nie stali
się częścią czyjegoś planu zapanowania nad światem, a przy okazji nie zostali
zupełnie pozbawieni prawa do decydowania o własnym losie. Abyśmy bez strachu
przed represją mogli kultywować naszą tradycję, tworzyć własną historię,
utrwalać ojczysty język.

"Po co mi Polska?" – rzadko kiedy stawiałem sobie to pytanie. Wielokrotnie
zastanawiałem się: "Po co 'im’ Polska?". Po co była Rzeczypospolita Katarzynie
II i Fryderykowi II, po co była Stalinowi i Hitlerowi? Czy tylko po to, by
zaspokoić wygórowane ambicje? Czy też do spełnienia wizji odrestaurowania świata
pod butem mocniejszych? A może zadziałała zaniżona samoocena? W przypadku
pierwszej pary – pragnienie wyrównania rachunków wielowiekowych pariasów z
dostojnym republikańskim sąsiadem, w przypadku drugiej – odreagowanie
niepowodzenia przy próbie zdobycia panowania nad kontynentem. A więc może
zadziałała również pogarda dla wolności? Po namyśle uświadomiłem sobie, że
pytanie: "Po co 'im’ Polska?", postawiłem "na głowie". Pytanie powinno brzmieć:
"Dlaczego 'oni’ nie chcą Polski?" lub raczej: "W czym Polska 'im’ przeszkadza?".

Na straży wolności
Z czysto biologicznego punktu widzenia człowiek musi funkcjonować w oparciu o
zdefiniowany sens życia. Człowiek pragnie uczestniczyć w życiu zbiorowości.
Stanowi ją rodzina, szkoła lub zakład pracy. Na wyższym poziomie miasto lub
wieś, państwo, region Europy i grupa etniczna, i coraz częściej kontynent, a w
przyszłości może glob. W obrębie każdej z tych grup człowiek buduje system
założeń. Mówimy, że człowiek potrzebuje celu w życiu. Jednak, aby mógł
realizować swój najprostszy cel na poziomie komórki rodzinnej, wybudować na
przykład dom, musi zrealizować cele w kręgach wyższych. Na poziomie gminy
powinien rozstrzygnąć formalności związane z zakupem działki, na poziomie władz
państwowych może forsować uchwalenie pakietu ustawowych ulg.
Każdy z nas, nawet niezamożny, oczekuje, że państwo umożliwi mu swobodną pracę
nad jego założeniami; wykaże właściwą dla tutejszej kultury, doświadczeń
historycznych, mentalności wyrozumiałość oraz wrażliwość. Nie będzie dyktowało,
jakimi celami powinien się zajmować w pierwszym rzędzie i na którym realizować
je poziomie. Jeśli obywatel zamierzy sobie, że chce, aby jego kraj zaczął
uczestniczyć w wyścigu na Marsa – państwo nie będzie próbowało złamać jego
przekonań. Jeśli zadecyduje, że chce wyjść poza wspólnotę narodową, nie zatrzyma
go. Poskromi natomiast każdego, kto będzie próbował zagrozić bezpieczeństwu
którejkolwiek ze wspólnot. Zupełnie tak, jak w rodzinie, której "głowa" dba o
bezpieczeństwo poszczególnych osób, zaś swemu potomstwu pozwala decydować o
swoim losie, gdy osiągnie ono odpowiedni stopień rozwoju poznawczego.

Patriotyzm
autoryzowany
Wojciech Sadurski, znany w Europie i Polsce profesor prawa, pracownik
Europejskiego Instytutu Uniwersyteckiego we Florencji, napisał w 2006 r. w swym
artykule "Patriotyzm liberała" następującą rzecz: "Gdy niedawno Parlament
Europejski skrytykował narastanie w Polsce ksenofobii, antysemityzmu i homofobii,
natychmiast odezwały się u nas głosy oskarżające o brak patriotyzmu tych
polskich europarlamentarzystów, którzy głosowali za tą rezolucją. Mówiono o
kalaniu własnego gniazda, o nielojalności, o karygodnym skarżeniu się na własny
naród… Zamiast refleksji nad zjawiskiem napiętnowanym przez PE podniosły się
głosy oburzenia autoryzowanych patriotów. Ale nie na tym polega patriotyzm –
zwłaszcza w czasach dla Polski dobrych – że unika się krytyki własnego rządu,
także poza granicami Polski. Wprost przeciwnie – różne grupy zawodowe, religijne
i inne mogą szukać sojuszników na szczeblu europejskim (…)".
A dlaczego nie na tym polega patriotyzm? Dlaczego "autoryzować" wyższość krytyki
na szczeblu europejskim nad krytyką krajową? Kto zabrania dorosłym "dzieciom"
krytykować postępki wybranego w elekcji "ojca"? Jakiż to liberał zabiera do
swego warsztatu inżyniera społecznego patriotyzm i chce go kroić, a następnie
reglamentować? Faktyczna wolność polega na tym, że liberał nie zabroni
"zadomowionym" na płaszczyźnie "ponadnarodowej" krytyki rządu narodowego, a
czującym dumę przede wszystkim ze swej "małej" Ojczyzny w Polsce, krytyki
naruszających jej dobre imię instytucji. Liberał zostawi patriotyzm i ludzi w
spokoju, bo liberał wie, że zaczyna się od wyższości jednej idei nad drugą, a
kończy na wyższości jednej klasy nad drugą.
Rzetelny liberał nie zasugeruje, że patriotyzm na poziomie Ojczyzny jest
nienowoczesny lub zbędny. Liberałem był John Adams, drugi prezydent Stanów
Zjednoczonych. Liberałem – z mojego punktu widzenia – niestety areligijnym, lecz
niezwykle uczciwym intelektualnie. Adams powiedział: "Powinności względem
naszego kraju znikną dopiero wraz z końcem naszego życia". Inny liberał, tym
razem z "Gazety Wyborczej", niejaki Wroński, pisząc o pasażerach Tu-154M,
stwierdził rzecz zgoła odwrotną: "Bardziej mi drogie jest życie tych ludzi niźli
służba narodowej idei". Pierwszy z nich był "ojcem założycielem" nowoczesnego
narodu – oczywiście za zgodą samego narodu i państwa – dziś wzoru nowoczesności,
a drugi z nich jest twórcą… swojego felietonu i liberałem.

Nic w zamian za Polskę
Adams zwrócił uwagę na jeszcze jedną ważną rzecz. Patriotyzm nie tylko zapewnia
opiekę, ale także wymaga poświęceń i wyrzeczeń. Państwo, jak każdy "rodzic",
jako punkt odniesienia dla uczuć miłości i przywiązania – czyli patriotyzmu,
dopomina się lojalności i służby od "dzieci". "Służba" – takie słowo może być
obce liberałom spod znaku "Gazety Wyborczej", ale nie podróżującemu po świecie
profesorowi Sadurskiemu. Słowa "duty" i "service" w Stanach Zjednoczonych
odmienia się we wszystkich kontekstach z założeniem – służymy najpierw naszej
ojczyźnie, a później "ponadnarodowym" organizacjom.
Konkludując, patriotyzm jest niezwykle ważnym regulatorem życia społecznego. Nie
można go zlikwidować, można co najwyżej wykrzywić jego znaczenie, nadać mu inne
wektory. Jeśli chciałoby się je usunąć, trzeba byłoby dać coś w zamian. W
Związku Sowieckim za zdradę swych rodziców wręczano ordery i przyznawano posady,
ale obyczaj ten wcale nie uchronił "federacji" przed rozpadem na kilkanaście
narodowych republik.
Polska jest nam potrzebna jako poprawnie funkcjonujący odbiornik patriotyzmu.
Jest nam droga, jest nam niewdzięczna, ma wady, które znacząco wyolbrzymiamy.
Lecz nie wzięlibyśmy i nie dalibyśmy żadnych pieniędzy za innych "rodziców",
nawet rodziców z reklamy margaryny oraz ze znajomościami w Zarządzie Dróg
Powiatowych. Chcemy być Polakami, bo Polska jako wspólnota istnieje od ponad
tysiąca lat. Daje nam poczucie wartości, poczucie bezpieczeństwa oraz chęci
podtrzymywania jej egzystencji. Profesor Sadurski ma prawo poszukiwać innej
wspólnoty i ma prawo nie zostać za to wyśmiany. Jeśli wskazana przezeń wspólnota
okaże się trwalsza i atrakcyjniejsza niż moja Polska, może będę musiał przyznać
mu rację. Tak interpretuje się postęp. Lecz póki Unia Europejska istnieje 58
razy krócej od Polski i póki od Grecji po Portugalię oprotestowują ją coraz
większe rzesze ludzi, mam prawo zakładać, że nie przetrwa nawet połowy tego
okresu.

 

Paweł Zyzak
 

Autor jest historykiem, doktorantem Uniwersytetu Adama
Mickiewicza w Poznaniu, stypendystą Institute of World Politics w Waszyngtonie;
opublikował książkę, która zyskała duży rozgłos: "Lech Wałęsa – biografia
polityczna legendarnego przywódcy 'Solidarności’ do 1988 roku".