Ojciec polskiej powieści historycznej

120. rocznica śmierci J.I. Kraszewskiego

Józef Ignacy Kraszewski był najpłodniejszym pisarzem polskim wszystkich wieków, postacią wyjątkową, prawdziwym fenomenem w dziejach polskiej kultury. Zasadniczym rysem jego życia i twórczości było wielkie umiłowanie Ojczyzny i obrona spraw narodowych na arenie międzynarodowej.


Pochodził z rodziny szlacheckiej gospodarującej w Dołhem koło Prużany na terenie dzisiejszej Białorusi. Przyszedł na świat 28 lipca 1812 roku w Warszawie, do której rodzice się przeprowadzili. Dzieciństwo, do którego bardzo często wracał w swoich wspomnieniach, spędził we dworze babki w Romanowie na Podlasiu, w którym obecnie znajduje się Muzeum Józefa Ignacego Kraszewskiego. Od 1822 roku uczył się w szkołach w Białej Podlaskiej, Lublinie i Świsłoczy, zaś w 1829 roku rozpoczął studia na Uniwersytecie Wileńskim. Z początku uwagę jego zajmowała medycyna, wkrótce jednak poświęcił się całkowicie – mimo protestów ojca – studiowaniu literatury. Przyszłość pokaże, jak ważna była to decyzja w życiu Józefa.

Rok później, już po wybuchu wielkiego zrywu narodowego, jakim było Powstanie Listopadowe, Kraszewski został wraz z kolegami aresztowany i ponad rok przebywał w rosyjskim więzieniu. Zwolniony z aresztu po dwóch latach do 1833 roku objęty był dozorem policyjnym. Po powrocie do Dołhego kontynuował rozpoczętą w Wilnie twórczość literacką. Na uniwersytet nie wrócił, ponieważ władze carskie go zlikwidowały. Czytał bardzo dużo, interesując się sprawami literatury i krytyki literackiej w kraju i na świecie. W 1838 roku ożenił się z Zofią Woroniczówną, spokrewnioną z księdzem poetą Prymasem Janem Pawłem Woroniczem, z którą początkowo gospodarował na Wołyniu. W latach 1841-1853, był wydawcą i redaktorem wileńskiego pisma „Athenaeum”. W międzyczasie, w roku 1843, odbył podróż do Odessy i Besarabii. W tym roku wydał także „Ulanę”, a trzy lata później opublikował „Zygmuntowskie czasy”.

W 1853 roku małżonkowie przenieśli się do Żytomierza. Większość czasu pisarz poświęcał pracy literackiej, choć nie unikał innych zajęć społecznych. Został wówczas kuratorem gimnazjum oraz dyrektorem Teatru Żytomierskiego i prezesem Towarzystwa Dobroczynności. W 1858 roku odbył podróż do Włoch, Francji, Belgii i Niemiec. W roku 1859 Kraszewski przeniósł się wraz z rodziną do Warszawy, gdzie objął redakcję „Gazety Codziennej”, zwanej od 1861 roku „Gazetą Polską”. Po wybuchu Powstania Styczniowego, jako działacz polityczny, zmuszony był wyjechać do Drezna, gdzie mieszkał do 1884 roku. Tam jednak nie przerwał swojej działalności społecznej. W mieście tym pomagał uchodźcom politycznym, organizował także życie literackie i informował szeroko innych o sprawach polskich. Po śmierci wielkich poetów romantycznych był niekwestionowanym autorytetem literackim i ulubieńcem publiczności. Wtedy to również wydał pod pseudonimem Bolesławita powieść „Dziecię Starego Miasta”, która rozpoczęła jego cykl utworów poświęconych Powstaniu Styczniowemu. W Dreźnie też w latach 1868-1871 prowadził własną drukarnię.

W roku 1874 Kraszewski publikuje „Morituri”, a dwa lata później „Starą baśń”, pierwszą powieść z wielkiego cyklu historycznego liczącego kilkadziesiąt tomów. W 1879 roku uczestniczy w Krakowie w zorganizowanym na jego cześć uroczystym jubileuszu 50-lecia pracy literackiej. Cztery lata później zostaje w Berlinie oskarżony o szpiegostwo na rzecz Francji, aresztowany i po procesie w 1884 roku skazany przez trybunał w Lipsku na trzy i pół roku twierdzy w Magdeburgu. Zwolniony za kaucją w 1885 roku z powodu choroby wyjechał na kurację do Włoch, skąd w 1886 roku udał się do Genewy. Tam zmarł 19 marca 1887 roku. Jego zwłoki zostały przewiezione do Krakowa i złożone w krypcie zasłużonych w kościele Na Skałce.

Józef Ignacy Kraszewski oprócz pisania pasjonował się także rysunkiem pejzażu i architektury, ilustrując swoje relacje z podróży. Był pierwszym autorem przekładu „Boskiej komedii” Dantego, tłumaczył Plauta, wydawał Szekspira. Malował także obrazy olejne, zbierał kolekcje starych rycin, kochał muzykę i grę na fortepianie. Pisał świetne recenzje z koncertów i oper. Poza tym wiele podróżował po Polsce i Europie, angażując się w działalność polityczną polskiej emigracji. Przez jego twórczość, której stale przyświecały intencje patriotyczne, przewinęły się wszystkie istotne kwestie społeczno-obyczajowe i moralne jego czasów oraz wszystkie lubiane przez czytelników motywy literackie. Pasja badacza historii zaowocowała książkami historycznymi (np. monografia Wilna) i archeologicznymi („Sztuka u Słowian”). Jako uznany archeolog został przewodniczącym delegacji polskiej na kongresy archeologiczne w Bolonii i Sztokholmie. Propagował uprzemysłowienie terenów Polski, rozwój kolei, tworzenie zrzeszeń handlowo-finansowych. Założył także „Macierz Polską” we Lwowie. Dla wielu był nauczycielem i niedoścignionym wzorem pisarza. Warto wspomnieć, że przed Henrykiem Sienkiewiczem utwory właśnie tego polskiego autora najchętniej tłumaczono na języki obce. Kraszewski stworzył własnymi siłami bibliotekę powieści, która cieszyła się w drugiej połowie XIX w. wielkim powodzeniem nie tylko wśród czytelników polskich.