Dziennikarze w czasach WRON-y

Czas legalnego działania "Solidarności" oznaczał koniec pracy wielu
redakcji. 14 grudnia 1981 r., w czasie stanu wojennego w Polsce, zawieszono druk
większości dzienników z wyjątkiem tytułów ogólnokrajowych – "Trybuny Ludu" i
"Żołnierza Wolności", oraz specjalnie utworzono połączone regionalne redakcje
gazet partyjnych. Miesiąc później weszła na rynek nowa gazeta – dziennik
"Rzeczpospolita", organ rządu i główny popularyzator tzw. reformy gospodarczej.
Twórcą i redaktorem naczelnym został Józef Barecki.

"Życie Warszawy" wznowiono 16 stycznia 1982 roku. "Tygodnik Powszechny"
zaczął się ponownie ukazywać w końcu maja. Reaktywowane pismo miało nieco
zmienioną szatę graficzną: czarne tło na winiecie. Rubryka "Obraz Tygodnia"
odnotowywała każdy upływający tydzień stanu wojennego.
W styczniu 1982 r. w Warszawie zaczął ukazywać się podziemny "Tygodnik Wojenny",
a w lutym 1982 r. "Solidarność – Tygodnik Mazowsze". Nowym zjawiskiem w Polsce
okresu stanu wojennego były nielegalne radiostacje "Solidarności", które
odzywały się o różnych porach, "wchodząc" od czasu do czasu na fale oficjalnych
częstotliwości telewizji i radia. Po miastach jeździły samochody wojskowe z
urządzeniami służącymi do lokalizacji radiostacji. 6 lipca 1982 r. aresztowano
grupę organizatorów Radia "Solidarność" w Warszawie z Zofią Romaszewską oraz
Belgiem Robertem Noelem, któremu zarzucano, że nielegalnie przywiózł do Polski
urządzenia nadawcze. 25 lipca zlikwidowana została inna radiostacja "S" we
Wrocławiu przy ul. Grabiszyńskiej.
Początkowo program telewizyjny nadawano ze specjalnego studia obsługiwanego
przez wojskowych, mieszczącego się na terenie pułku łączności przy ul. Żwirki i
Wigury w Warszawie. Cały program i serwisy informacyjne przygotowywali kadrowcy
z redakcji wojskowych, którzy w pierwszych godzinach stanu wojennego zastąpili
także prezenterów telewizyjnych. Część prezenterów cywilów, która pozostała na
wizji na własną prośbę, występowała w mundurach wojskowych. Oprócz codziennych
informacji o rygorach stanu wojennego rozpoczęto emisję cyklu reportaży
wymierzonych w liderów "Solidarności", Radio Wolna Europa i Stany Zjednoczone.
Wojskowa Wytwórnia Filmowa "Czołówka" prezentowała propagandowe dokumenty i
publicystyczną indoktrynację w rodzaju: "Ofensywa wyzwolenia" czy "Dać
świadectwo prawdzie". Widzowie byli karmieni filmami i serialami o tematyce
partyzanckiej i archiwalnymi produkcjami typu: "Do krwi ostatniej", "Gwiazdy
poranne", "Stawka większa niż życie", "Godziny nadziei".

Lojalki i weryfikacje
Wojewódzkie Sztaby Informacji i Propagandy zajmowały się weryfikacją kadr
dziennikarskich i opiniowaniem programów radiowo-telewizyjnych. W redakcjach
prasy, radia i telewizji, dużych i małych, ogólnopolskich i lokalnych całego
kraju trwała wielka czystka obejmująca wszystkie tytuły prasowe. 4 marca 1982 r.
w biurze prasowym rządu przedstawiono dziennikarzom tekst tzw. deklaracji
lojalności wymaganej od osób zwalnianych z obozów internowania: "Oświadczam
niniejszym, co potwierdzam własnoręcznym podpisem, że zobowiązuję się ściśle
przestrzegać obowiązującego porządku prawnego, a w szczególności nie podejmować
jakiejkolwiek działalności szkodliwej dla dobra PRL".
Podczas "weryfikacji" odpadło 60 proc. składu redakcyjnego "Życia Warszawy", 10
dziennikarzy z "Expresu Wieczornego", wszystkich z "Kulis", sita weryfikacji nie
przeszło nawet kilkoro dziennikarzy "Trybuny Ludu". Likwidacji uległy m.in.
tygodniki "Kultura" i "Czas", w ich miejsce powołano nowe, posłuszne
komunistycznej władzy "Tu i Teraz" oraz "Przegląd Tygodniowy". Co ciekawe,
tygodnik "Polityka" jako jedyna redakcja dokonał tzw. samoweryfikacji.
Weryfikacja była szczególnym działaniem, gdyż jeszcze przed ogłoszeniem
"wyroku", który uzasadniałby wyrzucenie dziennikarza z pracy, członkowie komisji
weryfikacyjnej informowali opinię publiczną o "winie" przesłuchiwanych przed
komisją. Z opracowań historyków wynika, że weryfikacja pozbawiła pracy łącznie
1200 dziennikarzy, a dalszych 1000 poddano innym szykanom. Szacuje się, że w
tamtym okresie pracowało w redakcjach około 10 tys. dziennikarzy, a to oznacza,
że co piątego z nich dotykały różnego rodzaju represje. Każdy dziennikarz, który
odmówił podpisania oświadczenia współpracy z władzą, tzw. lojalki, dowiadywał
się, że obowiązuje go zakaz wykonywania zawodu, co w praktyce oznaczało
bezterminowy tzw. wilczy bilet.
Barbara Rogalska, ówczesna pracownica Telewizji Polskiej, o czasie weryfikacji
mówiła: "Weryfikatorzy i gorliwi piewcy stanu wojennego zostali nagrodzeni za
swoje trudy: wielu z nich wyjechało na placówki korespondenckie za granicę, co
było wówczas, w kraju biednym i głodnym, nie lada gratką. Zbigniew Bożyczko
wyjechał do USA, Marek Sieczkowski do Moskwy, Stanisław Kaczmarski do Pragi, a
Karol Bielecki do Sofii".

Równi i równiejsi
W innej sytuacji – można rzec komfortowej – znaleźli się dziennikarze tygodnika
"Polityka". Nie przechodzili weryfikacji, redaktor naczelny pisma Mieczysław
Rakowski gotów był sam rozmawiać z każdym z dziennikarzy i pytać o decyzję.
Tygodnik opuściło 14 osób: Piotr Adamczewski (po dwóch latach wrócił), Tadeusz
Drewnowski, Magdalena Bajer, Maciej Iłowiecki, Aleksander Paszyński, Krystyna
Nastulanka, Michał Radgowski, Anna Strońska, Hanna Krall, Andrzej Krzysztof
Wróblewski, Danuta Zagrodzka, Zbigniew Mentzel, Dariusz Fikus. Aleksander
Paszyński wraz ze Stefanem Bratkowskim i Jackiem Kalabińskim rozpoczął pracę w
"Niewidomym Spółdzielcy".
Tylko w samym Radiokomitecie, urzędzie centralnym, który w okresie PRL kierował
radiem i telewizją, powołano do przeprowadzania weryfikacji 33 zespoły główne i
103 podkomisje, które tworzyło łącznie ponad 570 osób weryfikujących. Komisje i
zespoły weryfikacyjne tworzyli ludzie wywodzący się ze Służby Bezpieczeństwa,
Wydziału Prasy KC PZPR, wojska i redaktorów naczelnych poszczególnych redakcji,
którzy przeszli pozytywnie wstępną weryfikację.

Prawo prasowe i umacnianie ustroju
26 stycznia 1984 r. Sejm uchwalił "prawo prasowe", dekretując, że prasa "umacnia
konstytucyjny ustrój PRL". W artykule 45 można przeczytać, że "kto bez
wymaganego zezwolenia wydaje albo rozpowszechnia dziennik, czasopismo lub inną
publikację prasową – podlega karze pozbawienia wolności do roku, ograniczenia
wolności albo grzywny". Był to przepis wymierzony w wydawców i kolporterów prasy
tzw. drugiego obiegu, uwalniający sąd od zajmowania się treścią publikowanych
tekstów.
Wyrzuceni na bruk dziennikarze chwytali się różnych zajęć, głównie w drobnym
handlu i usługach, inni próbowali nawiązać kontakt z wydawnictwami podziemnymi i
drugiego obiegu, jeszcze inni negatywnie "zweryfikowani", gdy tylko ustąpiły
zakazy stanu wojennego, decydowali się na emigrację polityczną i wyjazd z
Polski. Z kolei część dziennikarzy i pisarzy w tym czasie miała szczególne
względy władzy. 30 czerwca 1983 r. szlagierem wydawniczym roku stała się,
drukowana w olbrzymim nakładzie, powieść Romana Bratnego "Rok w trumnie",
trywialna i brutalno-wulgarna groteska na temat stanu wojennego.
Po roku 1989 nie było mowy o jakimkolwiek materialnym zadośćuczynieniu
pozbawionym pracy dziennikarzy. Barbara Rogalska i jej koledzy po powrocie do
Telewizji Polskiej, po wyborach czerwcowych, gdy prezesem został Andrzej Drawicz,
zarejestrowany przez SB jako TW "Kowalski", otrzymali pismo przepraszające za
upokorzenia, represje, utratę pracy, jakie ich spotkały w stanie wojennym.
Winnych tych szykan, zasiadających w komisjach weryfikacyjnych, nie tylko nie
spotkała w nowej Polsce żadna kara, ale wprost przeciwnie – stanęła otworem
przed nimi ścieżka kariery politycznej i medialnej. I tak na przykład Ryszard
Sławiński (już w III Rzeczypospolitej senator SLD) i Ryszard Ulicki (w III
Rzeczypospolitej poseł SLD) zostało nawet w swojej karierze członkami Krajowej
Rady Radiofonii i Telewizji. Inny z członków komisji weryfikacyjnych, Andrzej
Turski, w latach 1974-1990 członek PZPR, w wolnej Polsce odznaczony m.in.
Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski i Złotym Krzyżem Zasługi, od 1968
r. pracujący w Redakcji Polskiego Radia, od 2002 r. pracuje w "Panoramie" w
TVP2, w TVP Info był gospodarzem programu publicystycznego "7 dni świat". Na
portalach internetowych gwiazd przedstawiany jest jako jeden z
najpopularniejszych dziennikarzy radiowych i telewizyjnych – laureat Super
Wiktora i Wiktora w kategorii "Dziennikarz roku 2005".

Dr Hanna Karp
medioznawca Wyższa Szkoła Kultury Społecznej i Medialnej