Budowanie odporności

Każdy człowiek jest wyposażony w specjalny system zwany układem immunologicznym lub odpornościowym, który chroni jego organizm przed wtargnięciem agresorów, tj. wirusów czy bakterii, powodujących choroby. Odporność organizmu może być czynna lub bierna. Bierna wykształca się już u maluchów będących jeszcze w łonach swych matek. Natomiast czynna rozwija się po pewnym czasie, gdy organizm styka się z czynnikiem zakaźnym. Narządy układu immunologicznego to m.in. szpik, grasica, śledziona, węzły chłonne i migdały.


Bariera ochronna

Gdy jakiś mikroorganizm wnika do organizmu człowieka przez np. błony śluzowe układu oddechowego, nabłonek jelita, uszkodzoną skórę – układ immunologiczny natychmiast zaczyna reagować. Antygen, czyli białka bakterii, wirusów, grzybów i pasożytów, który dostał się do ludzkiego organizmu, napotyka limfocyty znajdujące się w krwiobiegu. Informują one inne komórki znajdujące się np. w węźle chłonnym, dlatego w poważnych infekcjach obrzmiewa, manifestując tym samym obecność wroga, gdzie dochodzi do aktywacji innych limfocytów i do wyrażenia pełnej odpowiedzi immunologicznej, której celem jest eliminacja agresora.

Najważniejszymi komórkami układu immunologicznego są limfocyty B i limfocyty T, które biorą udział w tzw. reakcjach swoistych polegających na selektywnej i precyzyjnej reakcji skierowanej przeciwko konkretnemu wrogowi. Zastanawiający jest fakt, że nasze limfocyty rozpoznają tylko obce białka, pozostawiając w spokoju własne. Otóż ustrój nasz wykształcił tzw. układ zgodności tkankowej. Stanowią go antygeny zgodności tkankowej, oznaczone skrótem MHC. Antygeny te są specyficzne osobniczo, tj. każdy ma swój układ genów kodujących białka MHC. Rozpoznaje on własne MHC i ich nie niszczy, zaś obce komórki MHC są od razu atakowane i niszczone.

Oprócz reakcji swoistej wyróżniamy również reakcje nieswoiste – szybsze od tych wcześniej wymienionych, ale mniej precyzyjne, stanowiące pierwszą linię obrony. Biorą w nich udział komórki krwi – komórki żerne, tj. granulocyty, makrofagi, a także lizozym, interferon i inne.

Człowieka przed infekcją bronią liczne bariery mechaniczne, np. skóra; chemiczne, m.in. enzymy, np. lizozym i fosfolipaza A zawarte w ślinie, łzach czy mleku kobiecym działające przeciwbakteryjnie czy bariery biologiczne. Do grupy tych ostatnich należy np. flora znajdująca się wewnątrz przewodu pokarmowego i drogi moczowo-płciowej, konkurująca o pokarm i przestrzeń z patogenicznymi bakteriami, w niektórych przypadkach, przez zmianę warunków w ich otoczeniu, takich jak pH lub dostępność żelaza.

Organizm ludzki potrafi się bronić przed patogenami za sprawą np. kaszlu czy kichania, podczas których wyrzuca nieproszonych „gości”. Łzawienie także powoduje wydalanie mikroorganizmów, a śluz wydzielany przez drogi oddechowe i przewód pokarmowy stanowi dobrą pułapkę i usidla je.

„Pamięć immunologiczna”

Niebywałe jest to, że organizm człowieka wykształcił zdolność zapamiętywania antygenu, tj. białka bakterii, wirusów, grzybów i pasożytów. Zjawisko to nazywa się „pamięcią immunologiczną”. Polega ono na tym, że limfocyty, czyli komórki układu odpornościowego, „zapamiętują” wcześniejszy kontakt z danym mikroorganizmem. Dzięki temu następnym razem przy kontakcie z nim odpowiadają zdecydowanie i szybciej.

Dlatego też odporność na niektóre choroby można nabyć w sposób naturalny, tj. poprzez kontakt z czynnikiem zakaźnym lub dzięki szczepieniu, które ma na celu stymulację organizmu do produkcji przeciwciał i właśnie „zapamiętania agresora” przez limfocyty.


Gdy system jest zaburzony

Zaburzenia w systemie odpornościowym mogą wywoływać liczne choroby, takie jak np. ciężki złożony niedobór odporności, tzw. zespół SCID (z ang. Severe Combined Immuno Deficiency). Jest to choroba genetyczna, dziedziczna, w której dochodzi m.in. do nieprawidłowego różnicowania tymocytów i braku limfocytów T i NK. Może jednak występować także jako cecha nabyta, niezwiązana z predyspozycją genetyczną. Charakteryzuje się poważnym upośledzeniem odporności komórkowej i humoralnej. Choroba nierozpoznana i nieleczona doprowadza do śmierci przed ukończeniem 1. roku życia. W terapii stosuje się przeszczep szpiku kostnego oraz terapię genową.

Jednak najczęstsze niedobory odporności występują zazwyczaj na skutek licznych, powracających infekcji. Jedną z pierwszych odpowiedzi układu odpornościowego na infekcję jest zapalenie np. spowodowane wirusami czy też bakteriami. Nie dbając o swój układ immunologiczny, sami przyczyniamy się do jego osłabienia.


Wzmacnianie odporności

Zdrowy tryb życia – taką najczęściej słyszymy od lekarzy receptę na wzmocnienie odporności. Zaleca się więc zdrową dietę bogatą w warzywa i owoce, ruch na świeżym powietrzu zapewniający odpowiednie utlenowanie organizmu, 6-8-godzinny sen w celu zregenerowania ciała. To ma nam zapewnić odporność organizmu i energię na codzienne trudy. Może więc warto pomyśleć o poprawie kondycji organizmu własnego oraz naszych bliskich i zmienić dotychczasowe złe nawyki. Wspólny spacer, gra w piłkę i jabłko zamiast batonika – może to rzeczywiście przepis na dobre samopoczucie? Warto wypróbować.

Grasica – centrum dowodzenia

Grasica u człowieka jest umiejscowiona w śródpiersiu, za mostkiem, i stanowi ogromnie ważny narząd układu immunologicznego. Dojrzała grasica jest zbudowana ze zrazików z komórkami nabłonkowymi, zlokalizowanymi w środku, stanowiącymi rdzeń grasicy. Narząd ten stopniowo zanika w ciągu życia. Największe grasice mają dzieci przebywające w łonach swoich matek. Zaczyna się rozwijać już w 6. tygodniu życia. Im jesteśmy starsi, tym grasica jest mniejsza, a człowiek staje się bardziej podatny na choroby. Rola grasicy w organizmie człowieka wiąże się bowiem z jej ogromnym wpływem na rozwój i właściwą kondycję systemu odpornościowego. Produkuje, a także dostarcza komórki, bez których funkcjonowanie systemu immunologicznego jest niemożliwe. Oprócz tego, że jest narządem limfotwórczym i źródłem swoistych ciał odpornościowych, jest również gruczołem dokrewnym. Wydzielane przez grasicę hormony pobudzają wzrost organizmu i hamują przedwczesne dojrzewanie gruczołów płciowych.


Migdałki strzegą organizmu

Migdałki podniebne znajdujące po obu stronach gardła, między grzbietem języka a języczkiem, który wyrasta z podniebienia, i migdałek gardłowy ulokowany między jamą nosową a gardłem są także częścią układu odpornościowego. Wspierają organizm w walce z zarazkami. Podczas infekcji „zatrzymują” wirusy czy bakterie, a widoczną oznaką tego jest ich powiększenie. Po zakończeniu leczenia powinny jednak wrócić do normy. Jeżeli jednak układ odpornościowy jest upośledzony, tak się nie dzieje i powiększone migdałki pozostają nienaturalnie duże. Są wtedy mechaniczną przeszkodą w gardle, która utrudnia m.in. połykanie czy oddychanie. Należy wówczas rozważyć ich bezpośrednie leczenie lub operację.


Oczyszczające węzły chłonne

Węzły chłonne, inaczej limfatyczne, leżą na przebiegu naczyń limfatycznych i budową przypominają gęstą siatkę. Wyróżniamy węzły podżuchwowe, przyuszne, pachwinowe, pachowe. Główną rolą, jaką odgrywają węzły chłonne, jest oczyszczanie limfy z drobnoustrojów; może się to odbywać m.in. dzięki właściwościom żernym, tj. fagocytozie. W węzłach dojrzewają także białe ciałka krwi, które produkują przeciwciała. Węzły często powiększają się podczas choroby, co jest widocznym znakiem, że w organizmie „grasują” drobnoustroje.