25 lat Jasnogórskich Dożynek 1982-2007

Jubileusz dziękczynienia za plony ziemi ojczystej

Na wezwanie skierowane przez księdza Prymasa Józefa Glempa i biskupów do polskich rolników, aby przybyli na Jasną Górę z okazji 600-lecia obecności obrazu Matki Bożej Częstochowskiej i złożyli podziękowanie za plony ojczystej ziemi, stawiło się w pierwszą niedzielę września 1982 r. około 300 tysięcy osób. Plac przed szczytem jasnogórskim wypełniony był po brzegi i otoczony milicją w niebieskich mundurach (a ilu było ze Służby Bezpieczeństwa?). Na placu pojawiły się pierwsze ludowe sztandary i transparenty z wymownymi hasłami: „Nie rzucim ziemi, skąd nasz ród”, „Chcemy Wolności i Solidarności”, „Bez Boga i Solidarności nie ma chleba i wolności”.

Wspaniale rozbrzmiewały pieśni religijno-patriotyczne. Śpiewał lud polski, śpiewał lud rolniczy. Liturgia Mszy św. sprawowana była przed szczytem jasnogórskim. Koncelebrowali ją wszyscy przybyli kapłani pod przewodnictwem ks. bp. Mariana Przykuckiego. Wspaniałe, wiekopomne przemówienie wygłosił ks. abp Ignacy Tokarczuk z Przemyśla. Podnosiło ono na duchu i ożywiało wiarę polskiego ludu, wolę oddania się Matce Bożej jako Królowej Polski. Budziło działania ewangelizacyjne i patriotyczne. Dało się odczuć entuzjazm ducha wśród słuchających.

Równie wspaniałe i entuzjastyczne były przemówienia ludzi „Solidarności”, rolników, a zwłaszcza Kamila Matuszewskiego – dwukrotnie internowanego.

Wielka Pielgrzymka Rolników na Jasną Górę w pierwszą niedzielę września 1982 r. zapoczątkowała ogólnopolską tradycję święta dziękczynienia za plony u stóp Królowej Polski – Dożynki Jasnogórskie. Przyczyniła się ona do powołania duszpasterstwa rolników we wszystkich diecezjach Polski. Należy również przypomnieć, że po tych uroczystościach w sali klasztoru jasnogórskiego spotkali się działacze ruchu ludowego, w tym także przedstawiciele rolniczej „Solidarności”. W szeroko zakrojonej dyskusji omawiano współpracę z duchowieństwem, mówiono o tworzeniu programu duszpasterskiego rolników, o działalności różnych regionalnych organizacji rolniczych, a nawet o reaktywowaniu PSL. Spotkaniu przewodniczył ks. abp Ignacy Tokarczuk, a współpracowali z nim prof. Andrzej Stelmachowski oraz ks. dyrekor Bogusław Bijak.

Już przed Dożynkami Jasnogórskimi rolnicy i działacze ruchu ludowego spotykali się np. na rekolekcjach formacyjnych w ośrodku w Magdalence pod Warszawą. Pamiętamy też spotkania u nieżyjącej już Ireny Megier – działaczki ludowej, a także w budynku SGGW przy ulicy Rakowieckiej w Warszawie czy w „Domu Chłopa”, w kościele św. Stanisława Kostki oraz w kościele w Wilanowie – na Mszach św. za Ojczyznę. Były też spotkania formacyjne dla rolników w ramach Ruchu Światło-Życie i u Sióstr Karmelitanek w Czarnej i w Krasiczynie. Wśród rolników bardzo znani byli: ks. Czesław Sadłowski ze Zbroszy Dużej koło Grójca oraz ks. Mirosław Mikulski. Pamiętać należy także o uroczystości religijno-związkowej w Rzeszowie – o rocznicy podpisania porozumień rzeszowsko-ustrzyckich. Księża organizowali rekolekcje wielkopostne, adwentowe, nabożeństwa poświęcenia ziarna siewnego, pól, owoców itp. Właśnie taka wszechstronna i różnorodna działalność wśród rolników zaowocowała wspaniałymi Dożynkami Jasnogórskimi.

Już w końcu lipca 1982 r. tzw. wspólnota ogrodników, rolników i działaczy ludowych z Wilanowa udała się do księdza Prymasa Józefa Glempa z prośbą o zorganizowanie w Częstochowie na Jasnej Górze ogólnokrajowych dożynek. Ksiądz Prymas przyjął propozycję i wystosował zaproszenie do rolników do udziału w nabożeństwie dziękczynienia za plony na Jasnej Górze. Zaproszenie odczytano we wszystkich świątyniach w Polsce. Program uroczystości przygotowała grupa rolników i ludowców związanych z duszpasterstwem w Wilanowie pod przewodnictwem ks. prałata Bogusława Bijaka.

Należy zauważyć, że władze państwowe były zaskoczone. Dlatego podczas posiedzenia Komisji Wspólnej przedstawicieli Rządu i Episkopatu (7 września 1982 r.) stronie kościelnej „zwrócono uwagę, że w ramach organizacji kościelnej próbuje się pod płaszczykiem duszpasterstwa rolników odtworzyć działalność „Solidarności Rolników Indywidualnych””.

Po pielgrzymce ksiądz Prymas przyjął organizatorów pielgrzymki – działaczy okręgu warszawskiego. Rolnicy prosili księdza Prymasa o ustanowienie stałych programów i form duszpasterstwa rolników.

Podczas 189. Konferencji Plenarnej Episkopatu Polski (1-2.12.1982 r.) księża biskupi podjęli decyzję o utworzeniu Komisji Episkopatu ds. Duszpasterstwa Rolników. Pierwszym przewodniczącym komisji został (23.11.1983 r.) ks. bp Jan Gurda z Kielc. Do pomocy programowej i organizacyjnej wśród powstających duszpasterstw i wspólnot rolników został powołany ówczesny dyrektor Wydziału Duszpasterstwa Kurii Metropolitalnej Warszawskiej ks. Bogusław Bijak.

Pod redakcją ks. prałata Bijaka zapoczątkowano wydawanie pisma dla duszpasterzy rolników pt. „Nasz Gościniec”. W tym periodyku zamieszczono program pracy duszpasterskiej wśród rolników. Program był obszerny, dotyczył różnych form życia religijnego, jak rekolekcje zamknięte oraz formacyjne dla rolników i ludzi związanych z życiem polskiej wsi (oświata, obyczaje). Do programu duszpasterstwa rolników ukazywanego na łamach pisma „Nasz Gościniec” należała walka z alkoholizmem, narkomanią, pornografią i zgubną demoralizacją seksualną. Duszpasterski program dla rolników obejmował całość życia rodzinnego i społecznego na polskiej wsi. Zawierał również działania dotyczące podtrzymywania bogatej tradycji religijno-narodowo-ludowej, m.in. święcenie pól, sadów i ogrodów, ziarna siewnego, pokarmów wielkanocnych, święto chleba i dzielenie się tym chlebem z potrzebującymi (noclegownie, domy opieki, domy samotnej matki).

Od samego początku w zakres programu wchodzi nauczanie wynikające z corocznej pielgrzymki rolników na Jasną Górę. Wielkim osiągnięciem związanym z duszpasterstwem polskich rolników jest powstanie i programowe ukształtowanie uniwersytetów ludowych. Jest ich już kilkanaście, świetnie się rozwijają i kształtują polską wieś, a także mniejsze miasta i osady.

Na przestrzeni dwudziestopięciolecia wszystkie pielgrzymki związane były z wielkimi wydarzeniami historycznymi lub też z ważnymi problemami społecznymi i narodowymi.

W 1983 r. Dożynki Jasnogórskie nawiązują do 300. rocznicy zwycięstwa króla Jana III Sobieskiego pod Wiedniem. Przygotowała je Komisja Episkopatu ds. Duszpasterstwa Rolników pod przewodnictwem ks. bp. Jana Gurdy. Ksiądz Prymas Józef Glemp wzywał wówczas do jedności i współpracy. Bochny dożynkowego chleba rolnicy wręczyli delegacjom robotników z Gdańska, Poznania i Warszawy oraz ze Śląska – z kopalni „Wujek”. Nieopodal ołtarza widniał transparent ze słowami Wincentego Witosa: „Chłop zachował w najgorszych chwilach ziemię, religię i narodowość” oraz „Brak będzie żywności bez Wiejskiej Solidarności”.

W latach 1984-1990 Dożynki Jasnogórskie nawiązywały do powstań narodowych, m.in. do bitwy pod Racławicami, do Uniwersału połanieckiego. Uroczystościom przewodniczył ks. abp Henryk Gulbinowicz z Wrocławia. Homilia Prymasa Polski poświęcona była zwłaszcza konieczności odrodzenia się rodziny wiejskiej w duchu głębokiej religijności i obyczajowości chłopskiej, poszanowania tradycji i miłości Ojczyzny. Ksiądz Prymas zwracał uwagę na potrzebę zdobywania wyższych kwalifikacji, na konieczność rozwijania współpracy sąsiedzkiej. Wówczas uroczyście odsłonięto tablicę upamiętniającą Bataliony Chłopskie. Obecny był gen. Franciszek Kamiński – prezes odrodzonego Polskiego Stronnictwa Ludowego. Witano również amnestionowanych więźniów sumienia. Przed ołtarzem pod symbolicznym krzyżem chłopskiej doli młodzi rolnicy z Wąwolnicy przyrzekali wierność Bogu, Ojczyźnie, ziemi i tradycjom przodków.

W 1985 r. pielgrzymki rolników udające się na Dożynki Jasnogórskie spotykały się z szykanami, kontrolami na drogach i różnymi przeszkodami ze strony milicji. Po raz pierwszy wystąpili na dożynkach ich starostowie: Ryszard Stanek z Wielkopolski i Marian Ebert z Kujaw, którzy przekazali prowadzącemu dożynki tradycyjny bochen chleba. Podczas tej uroczystości bardzo wymowną homilię wygłosił ks. bp Ignacy Tokarczuk. Mówił o zasadach katolickiej nauki społecznej w odniesieniu do spraw wsi i rolnictwa. Podkreślał szczególną wartość rolnictwa rodzinnego, które stanowi o egzystencji rodziny, narodu i państwa.

Wspaniałe i bardzo wymowne Dożynki Jasnogórskie miały miejsce w pamiętnym 1989 r. pod ewangelicznym wezwaniem: „Jedni drugich brzemiona noście”. Uroczystościom przewodniczył ks. bp Roman Andrzejewski. W podniosłej homilii powiedział, że duszpasterstwo rolników musi ratować wartości moralne polskiej wsi i chronić ją przed patologią społeczną.

W 1990 r. rolnicy zebrali się na Jasnej Górze pod hasłem: „Aby byli jedno”. Prymas Polski ks. kard. Józef Glemp w homilii powiedział: „Zrzeszenie się oznacza wolność. A wolność to różnorodność, ale różniąc się, musimy widzieć wspólny cel i wspólne dobro”.

Głównym mottem uroczystości dożynkowych w 1991 r. były słowa Jana Pawła II skierowane do rolników w Łomży (4.07.1991 r.): „Ziarno przykazań na glebie urodzajnej”. O rodzącej polskiej ziemi i wspaniałych plonach, o umiejętnościach dzielenia się chlebem z innymi, zwłaszcza potrzebującymi, mówił przewodniczący Komisji Episkopatu Polski ds. Duszpasterstwa Rolników ks. bp R. Andrzejewski.

Hasła następnych pielgrzymek, pełne treści, to: „Dzięki Twojej hojności otrzymaliśmy chleb” – w 1992 r., oraz „Rodzina przy bochnie chleba” – w 1993 roku. Wielki wkład w organizację kolejnych dożynek włożył ks. redaktor Eugeniusz Marciniak, który wykazał się również znakomitą umiejętnością wydawniczą, wydając m.in. „Kalendarz dla Rolników”.

Podczas jasnogórskich uroczystości dziękczynienia za plony w 1994 r. ks. bp Roman Andrzejewski wezwał do nowej ewangelizacji w środowiskach wiejskich. Uczestnicy sympozjum entuzjastycznie przyjęli redaktora Michała Grabiankę – założyciela Katolickiego Stowarzyszenia Mieszkańców Wsi i Małych Miast. Stowarzyszenie kieruje się zasadami i metodami duszpasterskimi znanymi w Akcji Katolickiej.

W Roku Młodzieży – 1995, ks. abp Ignacy Tokarczuk w homilii dożynkowej mówił m.in. o wartości gospodarstw rodzinnych, które stanowią podstawę egzystencji narodu i państwa.

W 1996 r. Dożynki Jasnogórskie odbywały się pod hasłem: „Chcemy służyć Chrystusowi”. Biskup katowicki ks. abp Damian Zimoń zaapelował do rolników, aby zachowywali i bronili fundamentalnego prawa do życia człowieka od chwili poczęcia aż do naturalnej śmierci.

W dożynkach na Jasnej Górze w 1997 r. brało udział wielu biskupów z całej Polski, a także z zagranicy. „Odnowić nadzieję” – to główne hasło uroczystości. Na ten temat mówił biskup drohiczyński Antoni Dydycz. „Ojcze Nasz… chleba naszego powszedniego daj nam dzisiaj”.

„Chleb podstawowym pokarmem życia” – te treści ukazywane były we wszystkich przemówieniach podczas uroczystości dziękczynienia za plony w 1998 roku.

Ku pojednaniu w roku jubileuszowym (1999) homilię podczas uroczystości wygłosił biskup polowy Wojska Polskiego Sławoj Leszek Głódź.

„Z wiarą w Boga w nowe tysiąclecie” – to hasło towarzyszyło Jasnogórskim Dożynkom w roku 2000. Metropolita przemyski ks. abp Józef Michalik wezwał rolników do jedności, której brak gubi rodzinę, wieś i naród.

We wszystkich pielgrzymkach Ojca Świętego Jana Pawła II do Ojczyzny rolnicy polscy brali czynny, gremialny i wymowny udział. Nauczanie Ojca Świętego przyjmowali z pilną uwagą i oddaniem; usłyszane treści omawiane były na spotkaniach w zespołach, wspólnotach, kręgach rolniczych i podczas rekolekcji formacyjnych. Nauczanie Ojca Świętego stało się dla nich programem duszpasterskim. Niezapomniane są chwile spotkań Ojca Świętego Jana Pawła II z rolnikami w Rzeszowie, na lotnisku Okęcie w Warszawie, w Niepokalanowie, u Ojców Kapucynów w Warszawie, w archikatedrze św. Jana w Warszawie, na stadionie Dziesięciolecia i na praskich błoniach w Warszawie, a także w Krakowie, w Poznaniu i innych miejscach.

Od 2001 r. duszpasterstwu rolników przewodniczy ks. bp Jan Styrna z Elbląga – krajowy duszpasterz rolników. Sympozja i odprawy duszpasterskie prowadzone przez księdza biskupa stanowią nakreślenie programu duszpasterskiego wśród rolników, ukazanie nowych inicjatyw i przygotowanie do corocznych Dożynek Jasnogórskich. Stanowią także wskazania dla innych spotkań dożynkowych w diecezjach.

Tegoroczna, jubileuszowa Pielgrzymka Rolników odbędzie się w niedzielę, 2 września 2007 r., pod hasłem „Z Maryją w rolniczym trudzie i powołaniu”. Od wielu lat intensywną pracę na skalę krajową wśród rolników prowadzi ks. dr hab. Stanisław Sojka z Tarnowa.

Patrząc z perspektywy srebrnego jubileuszu na Dożynki Jasnogórskie, które są dziękczynieniem za plony polskiej ziemi, należy stwierdzić, że stanowią one wielki i wymowny znak życia Kościoła w Polsce. Rolnicy polscy są wierni Bogu, Kościołowi i Ojczyźnie pod opieką Matki Bożej Częstochowskiej – Królowej Polski.


ks. Bogusław Bijak

duszpasterz rolników, organizator pierwszych Dożynek Jasnogórskich