Mistyk na urodzajnej glebie myśliciela

/w

Błogosławiony Jan Paweł II to nauczyciel prawdy o Bogu i człowieku, prawdy
o Bożej i ludzkiej miłości, będącej warunkiem udanego życia i bycia w pełni
człowiekiem. Do prawdy tej dochodził wszystkimi dostępnymi człowiekowi drogami:
drogą rozumu jako filozof, drogą wiary jako teolog i drogą mistyki jako człowiek
wielkiej modlitwy – mistycznie zjednoczony z Chrystusem.

Ksiądz profesor Karol Wojtyła był wybitnym filozofem, obdarzonym wielkim
umysłem. Był skupiony, refleksyjny, posiadał umiejętność szczegółowych analiz i
wielkich syntez. Znał i uznawał filozofów dawnych (Arystotelesa, św. Tomasza z
Akwinu), miał kontakt z myślą współczesną (zwłaszcza Maksa Schelera), ale
dochodził do prawdy własną drogą – odwołując się do doświadczenia i dyskutując z
rozwiązaniami błędnymi. Jego myśl była głęboka, żywa i twórcza.
Cenił filozofię, jej zgłębianiu poświęcił wiele lat swego życia, będąc
profesorem filozofii na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, w środowisku
filozoficznie żywym, gdzie krystalizowała się jego myśl personalistyczna. Jej
fundamenty zawarte są w dwu dziełach: "Miłość i odpowiedzialność. Studium
etyczne" (Lublin 1960) oraz "Osoba i czyn" (Kraków 1969). Są to dzieła
skoncentrowane na osobie ludzkiej i jej najważniejszym przejawie życia moralnego
– miłości. Są to dzieła przełomu. Potem następowało wiele innych.

"Przewrót personalistyczny" Karola Wojtyły
Człowiek według ks. Wojtyły jest osobą – najwyższą formacją bytową – podmiotem
świadomego i wolnego działania, zdolnym do kierowania swoim życiem (do
samostanowienia), otwartym na nieskończoność, transcendencję – dzieło Bożej
miłości. Miłość – "prawo daru" – wpisana jest w ludzką osobę. "Bycie dla kogoś
jest najwłaściwszym dla człowieka sposobem bytowania". Właściwym do niej
odniesieniem jest afirmacja, czyli miłość.
Osoba ludzka posiada wielką godność, wielką wartość. Stąd prymat osoby ludzkiej
we wszystkich układach rodzinnych, społecznych, politycznych. Ksiądz profesor
Wojtyła zasadę personalizmu wprowadził w rzeczywistość relacji między osobami,
zwłaszcza między mężczyzną i kobietą w kontekście miłości narzeczeńskiej i
małżeńskiej. W małżeństwie miłość jako dar osoby dla osoby posiada szczególne
cechy, jest to dar trwały, nieodwołalny.
Jan Paweł II troszczył się, wprost walczył, o prawdę o ludzkiej miłości, tak
łatwo ulegającą deformacjom. Miłość powinna być dojrzała, wymagająca,
odpowiedzialna. Antropologia filozoficzna ks. Wojtyły znalazła przedłużenie w
antropologii teologicznej, chrześcijańskiej, formułowanej już w czasie
pontyfikatu. Prawda filozoficzna o osobie ludzkiej została dopełniona prawdą
zawartą w tajemnicy Wcielenia i Odkupienia. Chrystus swoim życiem i nauczaniem
objawił pełną prawdę o człowieku, prawdę o niepojętej miłości Boga do człowieka.
Godność osoby wynikająca z dzieła zbawienia dokonanego przez Chrystusa nadaje
ostateczny sens wszystkim życiowym drogom człowieka. Zjednoczenie przez wiarę i
miłość z Chrystusem, zwłaszcza dokonujące się w pełnym życiu chrześcijańskim,
jakim jest życie mistyczne, będące najważniejszym źródłem prawdy o człowieku.
Ukazuje bowiem "cud osoby", podobieństwo człowieka do Boga w Trójcy Jedynego,
obecnego we wnętrzu człowieka, budującego go, przemieniającego, wprost
przebóstwiającego.
Antropologia chrześcijańska (integralna) Jana Pawła II to wielka synteza rozumu
(filozofii), wiary (teologii) oraz mistyki. Ścisłość intelektualną łączył z
wrażliwością poety. Całą swoją wielką myśl filozoficzną zawarł w ostatnim
poemacie "Tryptyk rzymski".
W oparciu o pełną prawdę o człowieku, czyli personalizm chrześcijański, Jan
Paweł II dokonał wielkiego "przewrotu personalistycznego", co dobrze wyrażają
znane słowa stanowiące jakby motto całego pontyfikatu: "Człowiek jest drogą
Kościoła" oraz "Chrystus jest drogą człowieka". Stąd wezwanie: "Otwórzcie drzwi
Chrystusowi".
Jan Paweł II swoim teoretycznym i praktycznym personalizmem wniósł do Kościoła,
kultury, świata nowe spojrzenie, na wiele spraw nowe akcenty, nowe myśli,
sformułowania. Dokonał nowej personalistycznej interpretacji wielu problemów
teologicznych, moralnych, rodzinnych, społecznych przede wszystkim w
encyklikach, adhortacjach apostolskich, konstytucjach apostolskich, listach
apostolskich, orędziach, przemówieniach, licznych dziełach.
W wielkiej myśli personalistycznej Jana Pawła II szczególne miejsce zajmuje
bezprecedensowe dzieło "Teologia ciała. Odkupienie ciała a sakramentalność
małżeństwa", składające się z trzech części: 1. Chrystus odwołuje się do
początku, 2. Chrystus odwołuje się do serca, 3. Chrystus odwołuje się do
zmartwychwstania (Lublin 2008).
Dzieło zawiera antropologiczną i teologiczną wizję małżeństwa i rodziny opartą
na osobowej naturze człowieka i Ewangelii. Nie ma równego sobie odpowiednika w
całej dotychczasowej historii Kościoła.
Jan Paweł II podkreślał nierozerwalny związek szacunku dla godności ludzkiej z
wartością prawdy, zwłaszcza prawdy, która zbawia: "Poznacie prawdę, a prawda was
wyzwoli" (J 8, 32).
Prawdę, która była nie tylko prawdą teoretyczną, ale prawdą jego życia, głosił
zawsze i wszędzie – przekraczając granice Kościoła, państw, religii, systemów
politycznych. Stał się powszechnym nauczycielem prawdy i miłości człowieka i
Boga, ich nierozerwalnej więzi. Promieniował "ojcowską miłością", obejmując nią
każdego człowieka.
Jan Paweł II wniósł wielki wkład intelektualny, myślowy i moralny do Kościoła,
współczesnej kultury w wymiarze całego świata. Swoim konsekwentnym personalizmem
i promieniowaniem "miłości ojcowskiej" ukazywał miłość jako budulec życia
społecznego od rodziny po życie polityczne. Budował "cywilizację miłości".
Istnieje przekonanie, że dokonania Jana Pawła II w "posłudze myślenia" godne są
porównania z dokonaniami Wielkiego Augustyna czy św. Tomasza z Akwinu (o. Jacek
Salij). Był niewątpliwie "geniuszem intelektualnym" (o. Mieczysław A. Krąpiec).

Duchowy uczeń św. Jana od Krzyża
Zdumiewająca wielkość i zasięg tych dokonań naprowadza na myśl o ostatecznym ich
źródle. Myśliciel-filozof był równocześnie i na wszystkich etapach swego życia
człowiekiem żywej wiary, płomiennej miłości – mężem modlitwy. Przed Bogiem
rozważał wszystkie problemy i sprawy. Pozostawał w nieprzerwanym dialogu z
Najwyższą Osobową Mądrością i Miłością. Ta mistyczna więź z Chrystusem, Duchem
Świętym stanowi najważniejsze źródło jego mądrości, jego dynamizmu, także
intelektualnego. Dlatego kategorie myśliciel i mistyk wydają się nierozłączne w
życiu i działaniach Jana Pawła II.
Na szlak modlitwy kontemplacyjnej i mistycznej wprowadził młodego Karola Wojtyłę
Jan Tyranowski, człowiek świecki, o duchowej głębi, doświadczony w życiu
modlitwy. Jako młody kapłan ks. Wojtyła podjął studium mistyki św. Jana od
Krzyża. To właśnie w mistyce odnalazł już wtedy ostateczne źródło prawdy o
człowieku – kim jest i do czego jest powołany. Jan Paweł II uznawał św. Jana od
Krzyża za swego duchowego mistrza. Obaj byli ludźmi żywej wiary, "zakochani w
Bogu". Dla obydwu życie mistyczne było życiem głębokiej wiary, niezłomnej
nadziei i płomiennej miłości, żywione łaskami sakramentalnymi oraz darami Ducha
Świętego. Mistyka to według Jana Pawła II "odnalezienie człowieka w Bogu i
wzajemne odkrycie Boga w człowieku w sposób doświadczalny". To zjednoczenie z
Chrystusem, które dokonuje się przez kontemplację Bożej istoty (w tym życiu
zawsze w wierze) oraz przez doświadczenie miłości Boga, która z tej kontemplacji
wypływa z coraz większą intensywnością.
Uznając wielką wartość teorii życia mistycznego św. Jana od Krzyża, Jan Paweł II
w teorię mistyki oraz jej praktyczną realizację wniósł własne, nowe, oryginalne,
ważne ujęcia.
Jan Paweł II wskazał wyraziście na teologiczne fundamenty życia mistycznego,
które uważał za najwyższą formę życia duchowego chrześcijanina, do którego
powołani są wszyscy chrześcijanie wraz z powołaniem do świętości. Człowiek –
dzieło Bożej miłości – jest bowiem powołany do życia w miłości w Bogu i z
Bogiem.
Teologicznym fundamentem życia mistycznego jest Wcielenie i Odkupienie dokonane
przez Chrystusa, czyli soteriologia miłości: "Tak Bóg umiłował świat…".
Chrystus przez Wcielenie zjednoczył się w pewien sposób z każdym człowiekiem.
"Nowy człowiek" powołany został do życia we wnętrzu Trójosobowego Boga i z
Bogiem. Bóg zamieszkuje przez łaskę w człowieku, jako "Ktoś", kto go przemienia,
kształtuje, przebóstwia. Człowiek czujny na przejawy Boskiego działania
doświadcza Go, ma świadomość Jego obecności. Doświadczenie mistyczne nie jest
oglądem Boga, lecz doświadczeniem działań, o których człowiek jest przekonany,
że nie od niego, ale od Boga pochodzą.
Wyróżniając za św. Janem od Krzyża trzy etapy życia mistycznego: drogę
oczyszczającą, oświecającą i jednoczącą, Jan Paweł II interpretuje je nieco
inaczej, niż to czynił św. Jan od Krzyża.
Droga oczyszczająca – Janowe "noce zmysłów i noce ducha" Jan Paweł II
interpretuje jako trud, wysiłek człowieka związany z przestrzeganiem przykazań
Dekalogu na czele z najwyższym przykazaniem – przykazaniem miłości Boga i
człowieka. Walka z grzechem, uwolnienie od grzechu prowadzi do odkrycia
niezdeformowanej prawdy o rzeczach, a zwłaszcza o osobach, i dostrzeżenia ich
prawdziwej "wartości". Wartości stają się tymi światłami, które rozjaśniają
horyzont ludzkiego życia. Wówczas widzi się świat i osoby ludzkie "w prawdzie",
jakby "oczyma samego Boga". Następuje więc dzięki temu etap oświecający. Rzeczy
i osoby przestają być zagrożeniem, co pozwala poruszać się swobodnie i zachować
wolność w zachowaniu wobec nich. Człowiek wówczas staje się wolny, może "być
sobą". Światło wewnętrzne oświeca uczynki człowieka i pozwala widzieć całe dobro
i piękno świata i osób, które pochodzą z ręki Boga. Prowadzi to do ostatniego
etapu – drogi jednoczącej.
Droga zjednoczenia z Bogiem polega na tym, że "Bóg staje się wszystkim we
wszystkich". Człowiek we wszystkim odnajduje Boga i poprzez wszystko z Nim
obcuje. Rzeczy stworzone przestają być zagrożeniem. Udostępniają Boga tak, jak
On sam chciałby się człowiekowi objawić jako Ojciec, Odkupiciel, jako
Oblubieniec.
Zjednoczenie z Bogiem dokonuje się przez kontemplację istoty Bożej oraz
doświadczenie miłości, która z tej kontemplacji wypływa z coraz większą
intensywnością. Miłość staje się wówczas siłą wyzwalającą duchowe energie, które
uzdatniają człowieka do działań przekraczających ludzkie siły. Mistyk jest
człowiekiem czynu. Jan Paweł II stwierdza więc, że prawdziwe życie mistyczne
prowadzi do "twórczego istnienia w świecie".
Twórcze istnienie pochodzące ze źródeł mistycznych potwierdził Jan Paweł II
swoim jakże dynamicznym życiem. Był on twórcą w wielu dziedzinach życia, przede
wszystkim w dziedzinie "posługi myślenia" i apostołowania prawdą i miłością w
wymiarze przekraczającym wszelkie miary. Z Chrystusem rzeczywiście przemieniał
siebie, budował Kościół, tworzył kulturę, "cywilizację miłości".
Spójność działania i modlitwy, teorii i praktyki, słowa i czynu, nauczania
prawdy i miłości oraz życia prawdą i miłością zdają się w osobie i życiu Jana
Pawła II osiągnąć stan doskonały. To mistyk na urodzajnej glebie myśliciela –
"geniusz intelektualny, geniusz w moralności, geniusz w swojej świętości"
(Mieczysław A. Krąpiec).

 

S. prof. Zofia J. Zdybicka USJK
 

Autorka jest filozofem, współtwórczynią Lubelskiej Szkoły Filozoficznej,
wieloletnim dziekanem Wydziału Filozofii KUL oraz kierownikiem Katedry Filozofii
Boga i Religii, członkiem wielu stowarzyszeń naukowych, m.in. Polskiego
Towarzystwa Filozoficznego, Komitetu Nauk Filozoficznych PAN, Papieskiej
Akademii św. Tomasza z Akwinu w Rzymie.

drukuj