Cukrzyca atakuje

Z prof. dr hab. n. med. Anną Czech, kierownikiem Katedry i Kliniki Chorób
Wewnętrznych i Diabetologii, II Wydz. Lekarski, Warszawski Uniwersytet Medyczny,
Wojewódzki Szpital Bródnowski w Warszawie, oraz z prof. zw. dr. hab. n. med.
Janem Tatoniem, diabetologiem, kierownikiem Oddziału Diabetologii tejże Katedry
i Kliniki oraz przewodniczącym Sekcji Diabetologii Społecznej Polskiego
Towarzystwa Diabetologicznego i Towarzystwa Edukacji Terapeutycznej, rozmawia
Anna Zalech

Dlaczego cukrzycę określa się mianem epidemii?
Jan Tatoń: – Według definicji Światowej Organizacji Zdrowia występowanie
choroby z częstością większą aniżeli 1 proc. ogólnej populacji ma charakter
epidemii. Przy takiej częstości powstają bardzo duże i groźne obciążenia dla
ludzi i dla społeczeństwa, które wymagają specjalnych sposobów i metod
przeciwdziałania. Dotyczy to w naszych czasach m.in. cukrzycy. Choroba ta
występuje na świecie z częstością większą aniżeli ta określona w definicji
epidemii Światowej Organizacji Zdrowia. Jest to w większości krajów świata
odsetek ogólnej populacji osób dorosłych rzędu 5-10 procent. Szczegółowe dane w
tym zakresie podaje Międzynarodowa Federacja Cukrzycowa oraz wiele publikacji
naukowych.
Jest to bardzo poważna, narastająca epidemia, zwłaszcza tzw. cukrzycy typu 2,
dotycząca ludzi w każdym wieku, wszystkich ras, na wszystkich kontynentach.
Według wyliczeń Międzynarodowej Federacji Cukrzycowej w Polsce obecnie cukrzyca
dotyczy 9,1 proc. populacji od 20. roku życia. Jest to więc ok. 2,5 mln Polaków
chorych na tę chorobę. Dodatkowo ok. 4 mln osób ma stan zagrożenia cukrzycą,
czyli stan przedcukrzycowy. 

Czym tak naprawdę charakteryzuje się cukrzyca i co jest powodem, że tyle osób
na nią zapada?
Anna Czech: – Określenie "cukrzyca" ma charakter ogólny. W praktyce jest
to zbiór wielu różnych rodzajów zaburzeń metabolizmu i zdrowia, które mają jako
wspólny wykładnik hiperglikemię, czyli stałe podwyższenie stężenia glukozy, tj.
cukru, we krwi oraz bardzo wiele towarzyszących temu głównemu objawowi zaburzeń
metabolicznych, innych objawów, powikłań i chorób skojarzonych. Światowa
Organizacja Zdrowia przyjmuje w tym zakresie odrębną klasyfikację cukrzycy.
Mówimy o cukrzycy typu 1, na którą chorują najczęściej dzieci i ludzie młodzi –
jest to 5-10 proc. ogółu chorych na cukrzycę. U osób chorych na ten typ cukrzycy
do utrzymania życia od początku konieczne jest stałe podawanie insuliny,
ponieważ ich organizm jej nie wytwarza. Niepodawanie insuliny doprowadza do
śmierci pacjenta. Najwięcej osób choruje jednak na cukrzycę typu 2 – 80-85
procent. Cukrzyca ta powstaje najczęściej u osób starszych z otyłością, a także
z innymi stanami powodującymi tzw. insulinooporność. Insulina u tych osób nie
wywiera swojego – potrzebnego do życia i zdrowia – wpływu na komórki organizmu.
Ma podłoże genetyczne, często występuje w rodzinach. Jest to cukrzyca, której
objawy powstają u takich genetycznie predysponowanych osób pod wpływem wielu
chorobotwórczych zmian środowiska, niekorzystnych wpływów cywilizacji,
industrializacji, a także wpływów socjologicznych i kulturowych
charakteryzujących naszą epokę.
Do takich czynników zaliczamy m.in. nieprawidłową dietę, skażoną żywność i tzw.
bezczynność ruchową. Telewizja i komputery to wspaniałe zdobycze cywilizacji,
ale to również czynnik, który sprzyja bezruchowi. Podobnie jak urbanizacja,
rozwój transportu samochodowego, samolotowego przyczynił się do tego, że ludzie
coraz mniej korzystają z własnych nóg, aby się przemieszczać i tym samym
dostarczać organizmowi odpowiedniej dawki ruchu. Również stres jest tu
czynnikiem przyspieszającym zachorowanie. Leczenie cukrzycy typu 2 wymaga
podawania przeciwcukrzycowych leków doustnych i odpowiedniej diety, dopiero z
czasem do terapii wprowadzana jest insulina.
W klasyfikacji cukrzycy typu 2 pojawiło się wiele jej odmian. Należy do nich
szczególny, często występujący "zespół metaboliczny" dotyczący osób z otyłością
brzuszną, czyli w Europie u kobiet mających w talii więcej aniżeli 80 cm, a u
mężczyzn więcej aniżeli 94 cm oraz nadciśnieniem tętniczym, zmianami w składzie
tłuszczów zawartych we krwi i wieloma innymi zaburzeniami. Zespół ten stanowi
najpoważniejszy czynnik ryzyka miażdżycy tętnic, zawału serca, a także udaru
mózgu.

Cukrzyca to różne rodzaje chorób i zaburzeń. Jakie są inne ich typy?
J.T.: – Dalszy typ cukrzycy – trzeci – to tzw. cukrzyca wtórna. Jest
wiele czynników, które mogą doprowadzić do tego typu schorzenia, np. choroba
alkoholowa powodująca zapalenie przewlekłe trzustki, uszkodzenie wątroby i w
rezultacie m.in. cukrzycę. Nadmiernie stosowanie leków działających ubocznie na
przemianę glukozy, np. sterydów, również jest czynnikiem diabetogennym. Także
niektóre infekcje wirusowe dotyczące trzustki i urazy tego organu mogą
przyczynić się do zachorowania na cukrzycę wtórną. 
Czwarta klasa to cukrzyca ciążowa. Pojawia się w trakcie ciąży i znika po
urodzeniu dziecka. Kobieta, która doświadczyła tego rodzaju cukrzycy, znajduje
się później w grupie podwyższonego ryzyka związanego z zachorowaniem na tę
chorobę. 
Liczne badania na całym świecie wskazują na istnienie wielu odmian klinicznych
cukrzycy zależnych od różnych czynników, np. rasy lub środowiska.

Kiedy powinno się rodzić podejrzenie, że mamy do czynienia z cukrzycą?
J.T.: – Ewidentne objawy cukrzycowe typu 1 to m.in. duże pragnienie,
częstomocz, wzmożony apetyt przy jednoczesnym chudnięciu. Cukrzyca typu 2 jest o
tyle podstępna i przez to także niebezpieczna, że ma dodatkowo bardzo dużo
objawów nietypowych, np. skłonność do infekcji dróg moczowych, zwiększenie
stężenia cholesterolu lub trójglicerydów we krwi, które mogą manifestować swoje
objawy m.in. zmianami skórnymi. Inne objawy to np. ogólne osłabienie, zawroty
głowy, skłonność do nadciśnienia tętniczego, otyłość brzuszna, zaburzenia
miesiączkowania. Powyższe objawy niewątpliwie są wskazaniem do wizyty u lekarza,
w tym diabetologa. 

A.C.: – U diabetologa powinny się również znaleźć osoby, u których
podejrzewa się stan przedcukrzycowy. Ważna jest informacja o rodzinnym
występowaniu cukrzycy i starszy wiek chorych. Badanie poziomu glukozy na czczo
powinno być wykonywane planowo u wszystkich osób powyżej 45. roku życia. Jeśli
jego wynik jest prawidłowy, to należy je powtarzać co 3 lata. 
Rozpoznanie stanu przedcukrzycowego według specjalnych testów ma bardzo ważne
znaczenie praktyczne. Umożliwia zapobieganie powstawania objawów cukrzycy. Takie
specjalne testy stosujemy w naszej klinice z dużą korzyścią dla pacjenta. Należy
je wykonywać także u młodszych osób, szczególnie u tych, które mają nadwagę lub
otyłość, zwłaszcza brzuszną, prowadzą tryb życia o małej aktywności fizycznej
czy biorą leki, które mogą sprzyjać cukrzycy, a także np. u osób z chorobą
alkoholową, powikłaną uszkodzeniem trzustki i wątroby. Badać powinno się ponadto
kobiety, jeśli rozpoznano u nich w ciąży cukrzycę ciążową, i osoby, które mają
krewnych, szczególnie pierwszego stopnia, chorych na cukrzycę.

Jakie są konsekwencje niepodjęcia we właściwy sposób leczenia cukrzycy lub
bagatelizowanie zaleceń diabetologa?
J.T.: – Powikłania cukrzycy późno rozpoznanej lub źle leczonej są liczne
i groźne dla życia i zdrowia. Stanowią główny problem osób z cukrzycą, ich
lekarzy i całego środowiska. Jest to m.in. utrata wzroku, niewydolność nerek,
zawał serca, udar mózgu lub zespół stopy cukrzycowej z groźbą amputacji, które
prowadzą do inwalidztwa, a także przedwczesnych zgonów, różne zmiany w innych
narządach. Wyróżniamy również inne powikłania – nazwijmy je społeczne – np.
trudności w odnalezieniu swojej drogi życiowej, psychologiczne, np. depresja.

A.C.: – Cukrzyca jest drogą do wielu powikłań, ale pamiętajmy, że wcale
osoby cierpiące na tę chorobę i ich lekarze nie muszą iść tą drogą.
Intensyfikacja leczenia cukrzycy, cały system dobrej i nowoczesnej opieki
diabetologicznej bardzo zmniejsza ryzyko powstania takich powikłań. Jest to tzw.
prewencja wtórna.

Co zatem można zrobić, aby zmniejszyć prawdopodobieństwo rozwoju cukrzycy?
J.T.: – Cukrzyca to olbrzymi problem XXI w. – ludzki, medyczny i
ekonomiczny. Żeby zapobiec rozpowszechnianiu się tej epidemii, m.in. organy
państwa, samorządy, lekarze powinni realizować szereg działań profilaktycznych,
np. wprowadzić odpowiednie regulacje prawne, organizować badania przesiewowe, a
także przygotować bardziej intensywny program diagnostyki i leczenia cukrzycy
oraz edukować pacjentów w tym kierunku. Musimy te złe trendy epidemiczne
przełamywać i odwracać. 

A.C.: – Zwłaszcza że metody prewencyjne są bardzo skuteczne. Istnieje
wiele dowodów na to, że cukrzycy można zapobiegać przez zmianę stylu życia.
Należy pozbyć się otyłości, zwiększyć aktywność fizyczną – codziennie 30-40
minut może zapobiegać otyłości lub ją zmniejszyć, należy zredukować ilość
spożywanych tłuszczów, szczególnie pochodzenia zwierzęcego. Istotnym elementem
naszego menu powinny być np. potrawy, takie jak chleb razowy, jarzyny, owoce.
Duże znaczenie ma odrzucenie nałogu palenia tytoniu i picia alkoholu. Takie
metody zapobiegawcze są naprawdę bardzo skuteczne. Potwierdziły to badania
przeprowadzone w Finlandii, USA i Szwecji. Zmiana stylu życia pozwoliła
zredukować zapadalność na cukrzycę typu 2 aż o prawie 50 proc. u osób z dużym
ryzykiem jej wystąpienia. 

A jeżeli już ktoś zachorował, jak się ustrzec przed powikłaniami cukrzycy?
J.T.: – Należy koniecznie zadbać o mądre, skuteczne i bezpieczne
kontrolowanie cukrzycy, o wyrównanie poziomu glukozy we krwi, o uzyskanie
poziomu takiego szczególnego wskaźnika kontroli cukrzycy, jakim jest glikowana
hemoglobina HbA1c, rzędu 6,0-6,5 proc., o normalizowanie ciśnienia tętniczego i
innych okołocukrzycowych zaburzeń – czynników ryzyka przewlekłych powikłań.
Stosuje się w tym zakresie tzw. zintensyfikowane leczenie wieloskładnikowe.
Przedstawiono dowody, że takie działania zmniejszają ryzyko powikłań.
Zmniejszają się też wtedy koszty cukrzycy. Działania te opierają się na edukacji
terapeutycznej pacjentów. Chora osoba powinna być dietetykiem i trenerem w
jednym. Leczenie lepsze jest tańsze – pamiętajmy o tym. 

Jakie organizacje polskie i międzynarodowe włączyły się do walki z omawianą
epidemią?
A.C.: – Cukrzyca przyjmuje takie rozmiary, że wiele organizacji zarówno w
Polsce, jak i na świecie włączyło się do walki z nią. Do takich dużych
światowych organizacji mających swoje placówki również w naszym kraju można
zaliczyć m.in. Międzynarodową Federację Cukrzycową czy Europejskie Towarzystwo
Badania Cukrzycy. Do walki z cukrzycą dołączyła się także Organizacja Narodów
Zjednoczonych. Działania tych i innych organizacji zmierzają do tego, aby
opanować tę wielką plagę choroby, jaka nastąpiła w ostatnim czasie. Wierzę, że
nam się uda. 

Dziękuję za rozmowę.

Do niepokojących objawów sugerujących wystąpienie cukrzycy należą m.in.:
* wzmożone pragnienie
* utrata wagi 
* senność i zmęczenie
* częste infekcje grzybicze
* świąd skóry
* ogólne osłabienie
* drętwienie i zaburzenia czucia w stopach
* częste oddawanie moczu, również w nocy