Platforma pozwoliła zalać Polskę

Z dr. inż. Bernardem Twarogiem, hydrologiem, zastępcą dyrektora ds.
naukowo-badawczych Instytutu Inżynierii i Gospodarki Wodnej Politechniki
Krakowskiej, rozmawia Mariusz Bober

Skala obecnej powodzi podobna jest do tej z 1997 roku?
– Jest gorzej. Wówczas takiego kataklizmu, jaki nastąpił podczas pamiętnej
powodzi, w dorzeczu Wisły nie było. Gorsza sytuacja była wtedy w dorzeczu Odry.
Natomiast to, co dzieje się obecnie w zlewni Wisły, jest porównywalne do powodzi
z 1934 r. i tej z 1997 r. razem wziętych.

Można się było przygotować na taki atak żywiołu?
– Sam fakt wystąpienia dużych ilości wody w korytach rzek to konsekwencja przede
wszystkim obfitych i długotrwałych opadów, za małej retencji zlewni oraz
uszczelnienia zlewni dokonanej przez człowieka, co nie zostało zrekompensowane
naturze, np. poprzez budowę suchych zbiorników, które opóźniłyby reakcję zlewni,
czyli szybkie przybieranie wody w korytach rzek. Dzięki temu byłoby jej tam
mniej i przybierałaby dużo wolniej.

Gdyby to zrobiono wcześniej, udałoby się uniknąć zalania części Krakowa,
Sandomierza i innych miejscowości?
– To, że pękają wały na Wiśle przy dużym przyborze wody, świadczy, że ich stan
techniczny nie był najlepszy. Wysoki poziom wód utrzymywał się bowiem stosunkowo
krótko i gdyby wały były odpowiednie, powinny wytrzymać napór wody. Kraków już
od dawna "lobbuje" za rozwiązaniami w postaci budowy polderów i zbiorników
powyżej miasta, a więc w górnym biegu Wisły. Chodzi tu przede wszystkim o budowę
zbiornika Świnna-Poręba na rzece Skawa rozpoczętą w 1984 roku, ale wciąż
wstrzymywane są środki na dokończenie inwestycji.

Realizacja "Programu dla Wisły" to wystarczające zabezpieczenie?
– Na ochronę przeciwpowodziową w zlewni górnej Wisły należy patrzeć jak na
system, który musi wykazać się efektywnością. Poprawnie działający składa się z
osłony hydrometeorologicznej oraz obiektów hydrotechnicznych, w tym obwałowań.
Dodatkowo należy wspomnieć o regulacjach prawnych i administracyjnych (procedura
inwestycyjna), instrumentach finansowych (kredyty, ubezpieczenia i dotacje) oraz
edukacji przeciwpowodziowej. Poszczególne elementy traktowane rozłącznie nie
wystarczą. Dopiero sprawne zarządzanie całym systemem pozwoli na skuteczne
zminimalizowanie ryzyka powodziowego w zagrożonych korytach rzek. Rozwiązania
zwiększające ochronę przeciwpowodziową są od dawna znane ekspertom. Problem
stanowi jedynie uruchomienie zaplanowanych inwestycji.

Jak można poprawić bezpieczeństwo przeciwpowodziowe w dorzeczu Wisły w
krótkim czasie?
– Trzeba działać co najmniej na dwóch frontach: zwiększyć retencję w zlewniach
oraz ograniczyć potencjalne straty powodziowe poprzez restrykcje w zabudowie
obszarów zagrożonych. W przypadku budowy zbiorników suchych czy retencyjnych
oraz modernizacji i budowy obwałowań problem polega na szybkim wyznaczeniu
odpowiedniego terenu i przeprowadzeniu procedury inwestycyjnej, w tym
wywłaszczeń (takie możliwości daje planowana specustawa). Chciałbym jednak
zaznaczyć, że Unia Europejska bardzo restrykcyjnie traktuje kwestię budowy
dużych zbiorników retencyjnych. Właściwie sprzeciwia się podobnym inwestycjom,
uznając, że zbyt mocno ingerują one w środowisko naturalne.

Część ekspertów uważa, że efektywniejsza jest budowa mniejszych zbiorników na
dopływach dużych rzek…
– To prawda. Zresztą obecnie praktycznie niemożliwe jest już znalezienie
lokalizacji na budowę dużego zbiornika retencyjnego w zlewni górnej Wisły ponad
te, które były planowane w latach poprzednich. Poza tym budowa takich zbiorników
jest niezwykle kosztowna, dlatego jeśli już się podejmuje ich realizacji, to w
taki sposób, by pełniły wiele funkcji, np. oprócz zadań przeciwpowodziowych
zaopatrywały w wodę pitną czy też służyły do produkcji prądu.

Woda zalała drogi, mosty, a nawet zagroziła elektrowni w Połańcu…
– Ten zakład jest jednym z kluczowych obiektów dostarczających energię, a więc
strategicznym. Dlatego właśnie takie miejsca powinny być w pierwszej kolejności
zabezpieczone przed zalaniem. Jeśli zaś chodzi o zabezpieczenie dróg, to
wszystkie powinny posiadać odprowadzenie wód opadowych. Każda powódź w pewien
sposób weryfikuje zarówno system zarządzania, proponowane rozwiązania, jak i
wartości przepływów, na które projektuje się obiekty inżynierskie, w tym mosty
oraz urządzenia służące ochronie przeciwpowodziowej. Tak będzie i w przypadku
obecnej powodzi, która ma rozmiary kataklizmu.

NIK wskazała, że struktury państwowe nie przygotowały planów działań
kryzysowych…
– Jednym z zadań państwa jest ochrona obywateli przed różnego rodzaju
kataklizmami, w tym przed powodzią. Dlatego jest określona struktura zarządzania
gospodarką wodną i sytuacjami kryzysowymi. Po powodzi z 1997 r. pojawił się
projekt Banku Światowego, w ramach którego wybranym jednostkom samorządowym
została udzielona pomoc przy likwidacji skutków powodzi oraz realizacji planów
ochrony przeciwpowodziowej. Tego typu działania miały też prowadzić pozostałe
jednostki samorządowe: starostwa i gminy. Jeśli jednak na szczeblach wojewódzkim
i centralnym nie zostały stworzone takie plany, cały system nie działa
efektywnie. W ten sposób korzyści z zainwestowanych wcześniej środków nie są w
pełni odczuwalne.

Dziękuję za rozmowę.