Szczepienia

Szczepionki stosowane są już od przeszło 200 lat. Zdaniem naukowców, dzięki nim udało się wyeliminować takie choroby, jak ospa prawdziwa czy choroba Heinego-Medina. W ostatnim czasie powstało wiele szczepionek, i to nie tylko zawierających jeden antygen, czyli szczep bakteryjny lub wirusowy zapobiegający określonej chorobie, lecz coraz powszechniejsze stają się szczepionki zwane skojarzonymi, zawierające kilka antygenów, które pozwalają uodpornić osobę na kilka chorób zakaźnych jednocześnie. W lecznictwie szczepionki można stosować w celach profilaktycznych, czyli po to, aby zapobiegać chorobom, oraz leczniczych – aby zwalczyć schorzenie jak w przypadku wścieklizny.

Z definicji szczepionki zawartej w słownikach medycznych wynika, że jest ona preparatem pochodzenia biologicznego, który zawiera żywe, o osłabionej zjadliwości (atenuowane) lub zabite drobnoustroje chorobotwórcze lub też fragmenty ich struktury. Szczepionki mające antygeny podawane są człowiekowi w sposób jak najbardziej zamierzony. Ich zadaniem jest pobudzenie układu odpornościowego, tzw. pamięci immunologicznej, która z kolei podczas kontaktu z wirusem lub bakterią chorobotwórczą szybciej rozpoznaje „nieprzyjaciela”. Antygeny zawarte w szczepionce niszczą go, zapobiegając tym samym rozwojowi choroby. Według naukowców, malutkie dziecko do 3-6 miesiąca życia ma tzw. odporność wrodzoną, ponieważ otrzymuje ją od swojej mamy i jest zabezpieczone przed niektórymi chorobami. To dlatego tak ważne jest m.in. karmienie piersią swojego maluszka, aby wzmacniać jego odporność. Później przeciwciała giną, ale wyjściem z tej sytuacji, według niektórych specjalistów, jest zaszczepienie dziecka, czyli uodpornienie sztuczne.

Są jednak choroby, których przeciwciał dziecko nie otrzymuje wraz z narodzinami i przed którymi nie może się bronić, np. gruźlica – dlatego szczepienia te stosuje się obligatoryjnie u każdego noworodka. Szczepionki występują najczęściej w postaci płynnej – gotowe do podania, i wysuszone – mają postać proszku, który przed użyciem należy wymieszać z dołączonym rozpuszczalnikiem. Większość podawana jest w postaci zastrzyku, lecz są również doustne, niektóre bywają rozpylane do nosa.

Znane są szczepionki przygotowane z żywych, a także osłabionych szczepów drobnoustrojów, tzw. szczepionki atenuowane. Innym rodzajem są szczepionki z drobnoustrojów zabitych, czyli inaktywowane. Pojawiły się również wyizolowane z materiału genetycznego danego osobnika. Szczepionka może też być toksyną pozbawioną swojego toksycznego działania, czyli anatoksyną.

Są szczepionki monowalentne – zapobiegające tyko jednej chorobie, bo zawierają tylko jeden antygen, a więc szczep bakteryjny lub wirusowy, ale są również takie, które zapobiegają wielu chorobom, tzw. poliwalentne, a więc skojarzone (bo zawierają kilka antygenów). W wyniku wprowadzenia do organizmu antygenu dochodzi do pobudzenia układu odpornościowego i wzrostu odporności. Zwykle musi jednak minąć jakiś okres, zanim organizm wytworzy odpowiedni poziom przeciwciał, który zabezpiecza przed zakażeniem lub powoduje, że przebiega ono łagodniej. Zazwyczaj odporność utrzymuje się przez określony czas – od kilku tygodni do kilku, a nawet kilkudziesięciu lat (ponoć nawet 20 czy 30, a niekiedy do końca życia). Zależy to od rodzaju szczepionki (atenuowana, żywa, zabita), liczby przebytych szczepień (rewakcynacja) czy stanu ogólnego biorcy w chwili szczepienia.

W Polsce program szczepień w postaci tzw. kalendarza szczepień zaczął powoli powstawać od 1955 roku. Na początku lat 60. obejmował m.in. szczepienia przeciw gruźlicy i próby tuberkulinowe, przeciw błonicy, tężcowi, krztuścowi, ospie prawdziwej, poliomyelitis, durowi brzusznemu i durom rzekomym. Obecnie szczepienia zawarte w tymże kalendarzu są obowiązkowe dla dzieci i młodzieży i co roku uaktualniane. Odpowiedzialność za ich realizację spoczywa na rodzicach i lekarzu. Rodzice bądź opiekunowie mogą skorzystać z bezpłatnych szczepionek lub zaszczepić dziecko płatną. Czym się różnią dane szczepionki od siebie, powinien wytłumaczyć pediatra.


Historia pierwszych szczepień przeciwko takim chorobom, jak:

ospa – 1796 r.

wścieklizna – 1882 r.

tężec, błonica – 1890 r.

cholera – 1892 r.

dżuma – 1897 r.

krztusiec – 1926 r.

gruźlica – 1927 r.

żółta febra – 1932 r.

grypa – 1945 r.

polio – 1952 r.

odra – 1964 r.

świnka – 1967 r.

różyczka – 1970 r.

ospa wietrzna – 1974 r.

zapalenie opon mózgowych – 1978 r.

wirusowe zapalenie wątroby typu B – 1981 r.

wirusowe zapalenie wątroby typu A – 1992 r.