Ksiądz Prymas Jan Łaski – twórca kodeksu prawa Królestwa Polskiego

Był jednym
z najwybitniejszych polityków i mężów stanu I Rzeczypospolitej, doskonałym
dyplomatą i łącznikiem Polski ze Stolicą Apostolską. Wszelkimi pokojowymi
metodami
zwalczał Krzyżaków i dążył do podpisania i zatwierdzenia ostatnich aktów unii
polsko-litewskiej. Był twórcą pierwszej w historii Polski kodyfikacji prawa
polskiego. Rok 2006 to 550. rocznica urodzin, 500-lecie wydania "Statutu
Łaskiego" i
475. rocznica śmierci tego znamienitego Polaka.
Urodził się w 1456 roku w Łasku, leżącym niedaleko Łodzi, w rodzinie bogatego
szlachcica Andrzeja Łaskiego herbu Korab. "Siedziba i gniazdo familji Łaskich
była ziemia sieradzka; miasteczko tego imienia, po wygaśnieniu domu, przeszło
w inne ręce, lecz do dnia dzisiejszego przypomina czy też zachowuje pamiątkę
tylu znakomitych ludzi. Herb tej familji nosi starożytne nazwisko Korab, to jest
okręt Noego, i ma zupełne podobieństwo do zwyczajnego okrętu. Dawne zabytki starożytności
polskich świadczą, że Jan Łaski należał do herbu Korabitów" – czytamy w "Żywotach
arcybiskupów gnieźnieńskich, prymasów Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego,
od Wilibalda do Andrzeja Olszowskiego włącznie" spisanych przez kanonika
Stanisława Bużeńskiego w książce wydanej w roku 1860.
Jan Łaski uczył się w młodości u Andrzeja Góry z Mikołajewic, nie uzyskał jednak
wyższego wykształcenia. Święcenia kapłańskie przyjął około 1471 roku. Zgromadził
on wiele beneficjów kościelnych, pierwszym z nich była altaria w Skokach. W
latach 1474-1478 przyszły Prymas Polski był notariuszem konsystorza poznańskiego,
około
zaś roku 1480 wszedł do kancelarii Krzesława z Kurozwęk, sekretarza królewskiego,
a potem kanclerza, który wprowadził go na dwór królewski.

Doradca królów
Szybki rozwój kariery Jana Łaskiego sprawił, że już dziesięć lat później, w
1490 roku został sekretarzem królewskim i jeździł w misjach dyplomatycznych
do Wiednia i Flandrii, a także kościelnych do Rzymu. Miał on wyjątkowe względy
u króla Aleksandra Jagiellończyka, który w 1501 roku mianował go najwyższym
sekretarzem królewskim. Dwa lata później został mianowany na sejmie 1503
roku kanclerzem wielkim koronnnym. Pełniąc tę godność, wysuwał daleko idące
plany reformy państwa. Był zwolennikiem silnej władzy królewskiej i zjednoczenia
ziem polskich, pozostających nadal osobno po rozbiciu dzielnicowym w 1138
roku. Pragnął przyłączenia do Korony Mazowsza, Pomorza, Śląska i Prus. Był
także autorem reformy sejmu walnego, której dał wyraz w konstytucji sejmu
radomskiego w 1505 roku. Sejm ten uchwalił słynną konstytucję "Nihil
novi", która zakazywała królowi bez zgody sejmu wydawania ustaw.
27 stycznia 1506 roku Jan Łaski wydał swoje pamiętne dzieło "Commune incliti
Poloniae Regni privilegium", czyli "Statut Łaskiego", będący
pierwszą w historii Rzeczypospolitej kodyfikacją prawa polskiego. Na nim wzorowane
były niemal wszystkie późniejsze konstytucje światowe, w tym kodeks Napoleona.
Kanclerz Łaski przygotował go z myślą o budowie Rzeczypospolitej praworządnej,
w której rozumne prawo spełnia rolę fundamentu ładu i sprawiedliwości. Dzieło
to jest zbiorem statutów, przywilejów i praw szlachty polskiej, które zawierały
całość obowiązującego w Polsce ówczesnego prawa. Zebrane teksty pochodziły
głównie z archiwów kościelnych, sądowych i koronnych. Zamieszczono w nim także
przywileje ziemskie, tekst statutów Kazimierza Wielkiego, konstytucje sejmowe
z XV i XVI w., prawo magdeburskie dla miast oraz tekst "Statutów kaliskich" z
XIII w. nadających przywileje Żydom w Polsce. Oprócz tej księgi wydał m.in.: "Statuty
archidiecezjalne" oraz "Statuty prowincjonalne" i sporządził
inwentaryzację dóbr kościelnych archidiecezji gnieźnieńskiej wydanej jako "Liberum
Beneficiorum".
Kiedy w maju 1510 r. został arcybiskupem gnieźnieńskim, Prymasem polskim, zrzekł
się kanclerstwa i oddał pieczęć. Dokładał wielu starań, by zreformować życie
wewnętrzne Kościoła. Dążył m.in. do wzmocnienia dyscypliny i morale duchowieństwa,
a także podniesienia poziomu ich wykształcenia. Uporządkował i ujednolicił
liturgię, wprowadzając ryt rzymski, a także rozpowszechniał kult świętego Wojciecha.
W swojej metropolii odbył dziesięć synodów prowincjonalnych w Piotrkowie i
Łęczycy. Po śmierci króla Aleksandra Łaski cieszył się zaufaniem i względami
następnego władcy, Zygmunta I Starego, którego był także doradcą. W 1513 roku
brał udział w Soborze Laterańskim V, podczas którego przedstawił plan krucjaty
europejskiej przeciwko Turcji i Moskwie, a także wykazał niedorzeczność ówczesnych
żądań Krzyżaków wobec Polski i Prus. W 1521 roku Prymas Łaski stanął na czele
ruchu szlachty zmierzającego do egzekucji praw i przestrzegania incompatibilitas,
czyli zakazu łącznego sprawowania określonych urzędów.
W 1524 roku zawarł w imieniu Polski przymierze z Danią, Meklemburgią i książętami
pomorskimi zwrócone przeciw Brandenburgii i zakonowi krzyżackiemu. Wcześniej
przybliżał tak w Rzymie, jak i w państwach ówczesnego świata dzieje Polski
i Słowian, stanowczo dowodząc polskości Prus i chciał, by znalazły się one
w granicach Korony Polskiej. Krzyżaków starał się zwalczać wszelkimi pokojowymi
metodami, dążąc do wyparcia ich z ziem polskich. W konsekwencji doprowadził
do sekularyzacji zakonu i złożenia w 1525 roku w Krakowie przez wielkiego mistrza
hołdu królowi Zygmuntowi Staremu, zwanego odtąd powszechnie hołdem pruskim.
Prymas bronił Polski także przed zakusami Habsburgów. Był wielkim orędownikiem
unii polsko-litewskiej i sprzyjał planom Jagiellonów zawiązania wielkiej federacji
środkowoeuropejskiej i utworzenia państwa dynastycznego Piastów i Jagiellonów,
które miało powstać z połączenia: Polski (Korony), Litwy, Czech, Słowacji,
Moraw, Śląska, Węgier, Prus i Rusi. W 1530 roku koronował młodego Zygmunta
II Augusta.

Przeciwnik reformacji
W sprawach wiary Prymas Jan Łaski był zagorzałym przeciwnikiem protestantyzmu.
Twardo zwalczał luteranizm, zalecając stosowanie sankcji karnych, grożąc
odstępcom klątwą i utratą dóbr, wprowadził także cenzurę książek. W 1515
roku uzyskał dla siebie i swoich następców na metropolii gnieźnieńskiej tytuł
stałych legatów papieskich – "legati nati". Papież Leon X nadał
mu bullą tytuł "legata urodzonego" i potwierdził arcybiskupom gnieźnieńskim
godność Prymasa Polski oraz uprawnienia legata równe innym legatom, szczególnie
prymasowi Anglii z Canterbury.
W 1518 roku Prymas jeździł do Wilna, gdzie dokładał starań o kanonizację królewicza
Kazimierza, wizytował diecezje, prowadząc szeroko zakrojoną pracę duszpasterską.
Jednak to, co najbardziej rzucało się w oczy w jego postawie i działalności,
to próba kodyfikowania i ujednolicania obowiązków i przywilejów duchowieństwa
i szlachty. Był on pierwszym w historii Polski duchownym, który na tak szeroką
skalę podjął się wydawania drukiem statutów własnej diecezji. Ludwik Finkel,
jeden z badaczy życia Jana Łaskiego, pisał na początku ubiegłego wieku o Prymasie: "nabył
silnej wiary, że z pomocą kodyfikacji, zebrania i uporządkowania ustaw już
istniejących i uchwalania nowych konstytucji, uda się rychło wprowadzić ład
w cały organizm państwowy i ująć stosunki polityczne i społeczne w ścisłe przykazania.
To rejestrowanie, opisywanie i formułowanie było może najbardziej charakterystyczną
cechą jego działalności zarówno w życiu prywatnym, jak na wysokim urzędzie
kanclerskim, a później prymasowskim".

Mecenas sztuki
Prymas Jan Łaski był wielkim miłośnikiem sztuki i największym jej mecenasem
pośród prymasów XVI wieku. Zamawiał dzieła sztuki u czołowych artystów włoskiego
renesansu. Na swoim dworze spotykał się z wieloma uczonymi i artystami. Korespondował
m.in. z Erazmem z Rotterdamu, który tytułował go "szlachcicem wyróżniającym
się pobożnością". Inny z kolei uczony, Andrzej Frycz-Modrzewski nazwał
Jana Łaskiego "najmędrszym księciem Kościoła i Rzeczypospolitej".
Prymas starał się zreformować szkolnictwo i Akademię Krakowską. W Rzymie
miał własny dom, w którym mieszkało wielu polskich stypendystów. Warto zaznaczyć,
że ufundował przy katedrze gnieźnieńskiej pierwszą w Polsce kaplicę (św.
Stanisława) w stylu renesansowym (która niestety nie zachowała się do dzisiaj),
a także cztery nagrobne płyty brązowe w katedrze. Wyposażył on również bogato
kościół w rodzinnym Łasku oraz wyniósł go do rangi kolegiaty. Poza tym przebudował
zamek prymasowski w Łowiczu, odnowił kościół parafialny w Skierniewicach
i zaczął budowę zamku obronnego w Gnieźnie.
Prymas Jan Łaski zmarł 19 maja 1531 roku w Kaliszu, zaś jego prochy spoczywają
w Gnieźnie. We wspomnianych już "Żywotach arcybiskupów gnieźnieńskich,
prymasów Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego" czytamy o wielkim
Prymasie: "Był on wysokiego wzrostu, poważnej twarzy, obyczajów nieskażonych,
w sprawowaniu interesów biegły, umysłu wspaniałego i bystrego, dla podwładnych
i ubogich łaskawy i łagodny. O pomnożenie świetności domu swego był bardzo
dbałym; dom ten dopiero zupełnie wygasł i pamiątka tylko o nim w dziejach zostaje.
Starożytny katalog Arcybiskupów nazywa go mężem poważnych obyczajów, wielkiego
lecz zmiennego charakteru. Wizerunek jego, dawnej roboty, widzieć można w kolegiacie
miasteczka Łaska, gdzie wyrażona jest cała godność i powaga jego fizjonomii.
Zwłoki jego do Gniezna zaprowadzone, pochowane zostały w oktawę Nawiedzenia
N. Marii Panny, według jego rozporządzenia, na roli Pańskiej czyli polu świętym.
Przy pogrzebie obecnymi byli: Jan Latalski Biskup Poznański, Łukasz Hrabia
Górka, który zrzekłszy się Kasztelani Poznańskiej i Starostwa Wielkopolskiego,
osiągnął katedrę Władysławowską, również niemała liczba Prałatów i Kanoników.
Na nagrobku marmurowym, przy ścianie kościoła św. Stanisława, który od Szwedzkiej
dziczy zrujnowany, niedawno w piękniejszym guście przez Stanisława Cieńskiego
kantora Gnieźnieńskiego, Kanonika Krakowskiego, wystawiony i uposażony został,
czytać można następujący napis: 'Jan Łaski Wielki Kanclerz, Arcybiskup Gnieźnieński,
pierwszy noszący tytuł legati nati, i który sprowadziwszy ziemię z Jerozolimy,
cmentarz ten nią posypać kazał i na nim zwłoki swoje pochować. Umarł w roku
1531’".

Piotr Czartoryski-Sziler