Porady lekarskie: Prewencja chorób sercowo – naczyniowych
W dzisiejszym programie opowiem o prewencji chorób sercowo naczyniowych oraz o znaczeniu jonu potasowego i innych elektrolitów odgrywających ogromną rolę nie tylko w stanach patologii ale i fizjologii układu sercowo naczyniowego. Wiadomo, że nie tylko zaburzenia profilu lipidowego ale nadciśnienie tętnicze , palenie tytoniu , otyłość brzuszna i cukrzyca stanowią główne przyczyny rozwoju miażdżycy jaka prowadzi do zawałów serca , udarów mózgu , niewydolności nerek oraz niedokrwienia kończyn dolnych , które z kolei są najczęstszymi przyczynami zachorowalności oraz zgonów z powodu chorób serca i naczyń . Statystyki podają, że w 2003 roku choroby układu krążenia były przyczyną aż 47% wszystkich zgonów. Także w latach 70 i 80 umieralność z powodu chorób układu krążenia w Polsce była największa na świecie . Podobnie opublikowane dane z 2003 przez Europejskie Biuro Regionalne Światowej organizacji zdrowia pokazują ,ze poziom umieralności przedwczesnej z powodu chorób krążenia w Polsce był 2,5 razy wyższy niż w pozostałych krajach Unii Europejskiej . Według pewnych danych Polska wartość sprzedaży leków na zaburzenia lipidowe , nadciśnienie , cukrzycę i choroby sercowo naczyniowe w 2002 roku stanowiła główną pozycje przekraczając jedną piątą globalnej wartości sprzedaży , a według danych hurtowych sprzedaż w otwartych aptekach przekroczyła kwotę 1, 2 mld złotych . Każdego roku wartość sprzedaży leków wzrasta 25%. Pewnym powodem tak dramatycznego stanu zdrowia Polaków jest starzenie się społeczeństwa i jak piszą autorzy znacznie wcześniej niż zakładano w Polsce doszło do ujemnego przyrostu naturalnego. Te zatrważające dane wymagają nie tylko wzmożonej profilaktyki hipercholesterolemii , nadciśnienia, otyłości i cukrzycy ale jak pisze autorytet w dziedzinie leczenia nadciśnienia tętniczego w postępowaniu w stosunku do chorób układu krążenia podstawowe znaczenie dla właściwej ich kontroli ma środowisko społeczne i polityczne. Tymczasem Polska jest krajem wielkiego i niepowtarzalnego eksperymentu o charakterze społecznym socjologicznym i politycznym co z pewnością oddziaływa na stan zdrowia rodaków, rozpowszechnianie się chorób układu krążenia oraz problemy służby zdrowia i opieki zdrowotnej. Eksperyment z eksterminacją Polaków trwa nadal wraz z zamierzeniami nowego rządu przekształcania szpitali w spółki prawa handlowego czyli praktycznie prywatyzacji szpitali kierujących się zyskiem co z kolei uniemożliwi leczenie biedniejszej części chorych , którzy pozbawieni opieki medycznej po prostu poumierają. Ponadto co podkreślają autorzy artykułów rynek nie jest regulatorem wartości zdrowotnej produktów i zdrowe produkty są wypierane przez takie , które nie tylko nie poprawiają stanu zdrowia ale niejednokrotnie szkodzą .Rynek propaguje nadmierne spożycie soli, cukru i tłuszczu wraz z całą masą konserwantów i innych związków sprzyjających rozwojowi nadciśnienia, otyłości, cukrzycy oraz zespołu określanego jako metaboliczny. Producenci batonów , napojów wysoko słodzonych gazowanych, modnych energy drinkow przegrywają z producentami mleka , jogurtów czy warzyw i owoców , których produkcja jest często nie ekologiczna nie wspominając o szerzeniu GMO. Jednak choroby sercowo naczyniowe nie stanowią tylko problemu w Polsce czy w innych krajach wysoko rozwiniętych w Europie ale także w innych krajach poza europejskich . Szacunki podają, że w 1997 roku choroby sercowo naczyniowe stanowiły aż 30% zgonów co niektórzy porównują do plagi dżumy w średniowieczu stąd liczne deklaracje krajów unii europejskiej o walce z tymi chorobami szkoda ,że tylko słowno pisemne a nie rzeczywiste oddziaływania w celu poprawy sytuacji wraz z wprowadzeniem niektórych zakazów .Doświadczenia niektórych krajów Europejskich , Japonii , Stanów Zjednoczonych wykazały ,że prowadząc profilaktykę diagnostykę i odpowiednie leczenie można zachorowalność i umieralność z powodu tych chorób znacznie ograniczyć jednak potrzeba kompleksowych działań także politycznych ponadpartyjnych uzgodnień i poprawy sytuacji służby zdrowia , która w Polsce jest poddawana specyficznym eksperymentom jakie między innymi doprowadziły do ucieczki nie tylko tysięcy pracowników służby zdrowia ale i innych specjalności .Jak wykazały badania ponad polowa dorosłych Polaków ma zaburzenia lipidowe dlatego priorytetowym powinno być obniżenie stężenia cholesterolu poprzez korekty diet oraz wzrost aktywności fizycznej lub w razie potrzeby odpowiednia farmakoterapia .Poza tym około 8,6 mln dorosłych rodaków cierpi na nadciśnienie tętnicze, prawie 9 mln ma ciśnienie na górnej granicy normy a co trzeci Polak nie wie ,że ma nadciśnienie i zaledwie milion chorych na nadciśnienie jest skutecznie leczonych. Dobrze wiadomo ,że skuteczna kontrola nadciśnienia zmniejsza częstość nagłych zgonów z powodu udarów mózgu zawałów, niewydolności serca i nerek. Nieco większe sukcesy w redukcji czynników ryzyka osiągnęliśmy w walce z ograniczeniami palenia tytoniu jednak nadal pali papierosy około 10 mln ludzi .Ważnym problemem jest także cukrzyca typu 2 znacznie przyśpieszająca rozwój miażdżycy oraz narastająca otyłość. Jak wspominałam prewencja tych chorób zależy od wielu nie tylko subiektywnych ale obiektywnych czynników do których należą takie jak zamożność , wykształcenie oraz nawyki społeczeństwa, a także znajomość problematyki chorób układu krążenia ułatwiające wdrażanie programów profilaktycznych. Prowadzone badania w USA dowiodły ,że poprzez prewencje poprawę kontroli czynników ryzyka oraz zmianę stylu życia można uzyskać ponad 50 % redukcji umieralności jednak zmiana stylu życia jest często znacznie trudniejsza niż zażywanie nawet kosztownych leków. Dlatego potrzeba odpowiedniej edukacji i środków na organizacje i zapewnienie opieki zdrowotnej. Dlatego ważna jest stabilność polityki zdrowotnej państwa , a nie eksperymentowanie na wyeksploatowanych rodakach . Nie mniejszą rolę odkrywają czynniki psychiczne i emocjonalne . Wiadomo ,że wiele osób ma problemy nerwicowe oraz depresje czemu sprzyjają nie odpowiedzialne rządy oraz demonstracyjne kłótnie sprawujących władze partii niewiele różniących się programowo jedynie walczących o elektorat w następnych wyborach. Przekształcenia powinny dotyczyć według badaczy problemu wszystkich instytucji zarówno władz administracyjnych gospodarczych i politycznych , szkolnictwa , instytucji społecznych i kulturalnych oraz służby zdrowia .Za chwilę opowiem o jednym z istotnych czynników poprawy czynności układu sercowo naczyniowego do których należy jon potasu
Jon potasu jest jednym z najważniejszych obok sodu elektrolitów jaki zapewnia prawidłową czynność układu sercowo naczyniowego .Potas został odkryty w 1807 roku przez Dawy ,ego . Potas jest w odróżnieniu do sodu dominującym kationem płynu wewnątrzkomórkowego podczas gdy płynie zewnątrzkomórkowym znajduje się tylko około 2% całkowitej puli potasu. Dominującym kationem płynu pozakomórkowego jest natomiast sód , którego stały poziom zależy od ilości w osoczu krwi jako skutek hormonalnej regulacji nerkowego wydalania sodu i wody. Potas podobnie jak sód przemieszcza się z przestrzeni wewnątrz- do zewnątrzkomórkowej i w kierunku odwrotnym, w zależności od jego stężenia w płynie zewnątrzkomórkowym, od stanu równowagi kwasowo-zasadowej, od aktywności procesów metabolicznych. Stosunek stężenia potasu wewnątrzkomórkowego do zewnątrzkomórkowego jest ważnym obok jonu sodowego wyznacznikiem potencjału błonowego komórek . Różnica sodowo potasowa dzięki aktywności enzymów jest konieczna do pobudzenia nerwów i mięśni oraz do aktywnego transportu cukrów i aminokwasów . Dobowe zapotrzebowanie na potas wynosi od 40 do 100 milimoli czyli 9 do 13 gramów na dobę natomiast sodu 625 mg i spożycie potasu jest dość zróżnicowane w poszczególnych regionach świata. Istnieją niekorzystne tendencje zmniejszającego się spożycia jonu potasowego co przebiega zwykle ze wzrostem spożycia jonu sodowego jakie jest niekorzystne dla zdrowia tym bardziej ,że znane są korzyści z płynące z ograniczenia spożycia jonu sodowego przy jednoczesnym zwiększeniu spożycia jonu potasowego w odniesieniu do układu krążenia , zwłaszcza dotyczące dobroczynnego wpływu na ciśnienie krwi Głównym źródłem potasu w pożywieniu są świeże owoce , warzywa , mleko oraz mięso i ryby . Szczególnie dużo potasu jest w pomidorach, pomarańczach , suszonych śliwkach i morelach , awokado, agreście , porzeczkach i winogronach oraz ziemniakach, bananach, szpinaku i fasoli , burakach , bakłażanach , cukinia, kalarepa, pietruszka, czosnku ale także w produktach zbożowych jak kasza gryczana i jęczmienna, otręby pszenne, płatki owsiane, pieczywo pełnoziarniste i chrupkie, pumpernikel. Stężenie potasu w surowicy krwi wacha się od 3,5 do 5 mEq na litr natomiast zasoby ustrojowe tego pierwiastka wynoszą około 50 mEq na kg czyli u osoby 70 kg 3500 mEq na litr Przy interpretacji wyniku analizy uwzględnia się stan kliniczny pacjenta . Zdaniem niektórych badaczy ludzie są podatni na stany niedoboru potasu i nadmiaru sodu przez co dochodzi do zaburzenia równowagi elektrolitowej jakie staje się ważnym czynnikiem patogenetycznym wielu schorzeń sercowo naczyniowych zwłaszcza zawału serca i choroby niedokrwiennej i nadciśnienie oraz niewydolności krążenia . Są sugestie aby stężenie potasu w surowicy krwi zwłaszcza u ludzi z problemami sercowo naczyniowymi wynosiło co najmniej 4 mEq na litr. Objawy kliniczne niedoboru tego pierwiastka są bardzo zróżnicowane i obejmują takie jak osłabienie, kurcze mięśniowe kurczowe bóle w obrębie jamy brzusznej, parastezje, tachykardia i zaburzenia rytm zaparcia częste oddawanie moczu , oddawanie moczu w nocy oraz nadmierne pragnienie poza tym mogą występować psychozy halucynacje i depresja. Lekarze obserwują także zmiany w badaniach dodatkowych głównie Ekg, gdzie może nastąpić spłaszczenie załamków T. Wzrost stężenia potasu określany mianem hiperkalemii zwykle jest wynikiem upośledzonego wydalania potasu z moczem oraz nadmiernego uwalniania potasu z komórek i może być spowodowany: zmniejszeniem objętości płynu pozakomórkowego; nadmiernym uwalnianiem potasu z komórek, wywołanym rozpadem tkanek, wzmożonym rozpadem białek i glikogenu w czasie głodzenia, nie wyrównaną cukrzycą, niedotlenieniem tkanek, kwasicą metaboliczną lub oddechową; zmniejszonym nerkowym wydalaniem; ostrą niewydolnością nerek; pierwotną niedoczynnością kory nadnerczy leczeniem indometacyną lub Kaptoprilem.
Spadek stężenia potasu czyli hipokalemia określana jest gdy stęzenie potasu w surowicy jest mniejsze od 3,5, umiarkowana hipokaliemia jest opisywana gdy stężenie potasu wynosi od 2,5 do 3,5 natomiast ciężka hipokaliemia wymagająca leczenia dożylnego występuje gdy stężenie jest poniżej 2,5. która najczęściej jest wynikiem nadmiernej utraty potasu przez przewód pokarmowy lub drogą nerek jakie mogą także być spowodowane długotrwałymi wymiotami , biegunkami przetokami i żołądkowe , kwasica metaboliczna, pierwotny hiperaldosteronizm, działanie hormonów kory nadnerczy i ich syntetycznych pochodnych, leki moczopędne zwiększone wydalanie potasu w czasie zaburzonej funkcji kanalików nerkowych; przemieszczanie potasu po podaniu insuliny, przy leczeniu testosteronem, przy zwiększonej syntezie białek oraz alkalozie metabolicznej. Niedostateczna podaż potasu występuje najczęściej u chorych po zabiegach operacyjnych, odżywianych przez sondę lub pozajelitowo. W stanach klinicznych z niedoborem potasu konieczne jest wykonanie szeregu badań jak stężenie kreatyniny, mocznika glukozy cukru we krwi . Postępowanie w przypadkach niedoboru potasu konieczne jest ustalenie przyczyny niedoboru wraz z jej usuwaniem oraz uzupełnienie niedoboru w drodze suplemntacji . W stanach umiarkowanej hipokaliemii stosowane są doustne preparaty potasu , których aktualnie jest wiele w postaci tabletek, syropu preparatów musujących . W stanach dużego niedoboru jak wspominałam potas podawany jest dożylnie pod kontrolą ekg oraz kontrolnych badań poziomu potasu we krwi. Za chwilę opowiem o zaburzeniach elektrolitowych jakie towarzyszą niedoborom potasu .
Zaburzenia elektrolitowe z reguły dotyczą wielu pierwiastków i rzadko są izolowane . Wewnątrz komórkowo występują zarówno potas jak i magnez dlatego niedobory jednego z nich najczęściej dotyczą drugiego w tym wypadku wobec hipokaliemii występują także niedobory magnezu, do których usposabia aktywacja układu renina angiotensyna aldosteron do jakich dochodzi w schorzeniach układu sercowo naczyniowego oraz ich leczeniu . Badania wykazują , że przynajmniej u połowy chorych z niedoborem potasu występuje także niedobór magnezu. Magnez odgrywa ważną rolę w regulacji czynności nerwowo-mięśniowych. komórek. Nadmiar magnezu określany jako hipermagnezemia jest bardzo rzadkim zjawiskiem znacznie częściej dochodzi do niedoborów tego pierwiastka co występuje przy niedożywieniu, zaburzeniach wchłaniania. Niedobór magnezu towarzyszy alkoholizmowi . Skłonność do hipomagnezemii występuje u ludzi poddawanych długotrwałym stresom oraz wysiłkom fizycznym. Niedobory magnezu mogą także prowadzić do niedoborów potasu dlatego zwykle podawane są oba pierwiastki zarówno potas jak i magnez ponadto oba pierwiatski pozostają w ścisłej równowadze z wapniem . Wzrost podaży potasu wspomaga także gospodarkę wapniową co potwierdziły wieloletnie badania gdzie dowiedziono korzystny wpływ diety bogatej w potas w profilaktyce osteoporozy . Poziom wapnia całkowitego w ustroju wynosi 2,1- 2,6 mmol/l. Wapń jest potrzebny do tworzenia kości oraz do czynności układu nerwowo-mięśniowego. Wzrost poziomu wapnia powyżej normy czyli hiperkalcemia może być spowodowana jest pierwotną nadczynnością przytarczyc lub chorobą nowotworową, u większości chorych nie daje objawów chociaż u części chorych występuje kamica nerkowa, osteopenia oraz choroba wrzodowa żołądka. Natomiast niski poziom wapnia czyli hipokalcemia może być spowodowana niewydolnością nerek, niedoczynnością przytarczyc , niedoborem witaminy D, oraz chorobami ostrym zapaleniem trzustki , także nadużyciem alkoholu lub pozostawaniem pod wpływem długotrwałego stresu. Niski poziom wapnia mogą wywołać także niektóre leki, np. glikokortykosteroidy, ketokonazol, leki wziewne stosowane w astmie oskrzelowej zwłaszcza salbutamol. Na zakończenie opowiem o poziomie i regulacji sodu , którego zbyt niski poziom w surowicy określany jest jako hiponatremia gdy stężenie sodu występuje poniżej 135 mEq/l) co może być wywołany dużym ograniczeniem ilości soli kuchennej w diecie, wysokim poziomem cholesterolu w surowicy, przewlekłą niewydolnością krążenia, marskością wątroby, zaburzeniami pracy nerek, niedoczynnością tarczycy czy nadczynnością kory nadnerczy oraz działaniem leków , zwłaszcza moczopędnych. Objawy niedoborowe pojawiają się późno, przy znacznie obniżonym poziomie sodu zwłaszcza jako narastające osłabienie, bóle głowy, nudności, brak łaknienia, zaburzenia orientacji. Natomiast wzrost poziomu sodu
czyli stężenie sodu powyżej 145 mEq/l może być spowodowany odwodnieniem w stanach gorączkowych przy nadmiernych potach , po wymiotach , biegunkach , nadmierną podażą sodu lub zaburzeniami funkcji nerek, a także ośrodkowego układu nerwowego upośledzenie odczuwania pragnienia .Wiadomo ,też że regulacja gospodarki elektrolitowej podlega precyzyjnym mechanizmom fizjologicznym dlatego ewentualny nadmiar potasu lub innych pierwiastków powinien być wydalony przez nerki , przewód pokarmowy . Poza pracą nerek w homeostazie elektrolitowej uczestniczą hormony insulina , adrenalina i noradrenalina i aldosteron oraz inne mechanizmy regulacyjne .