Węgrów – bazylika mniejsza

Skarby drewna i kamienia na polskiej ziemi (12)

Napoleon czy próżny uczeń?

Pęknięcie przecinające płytę lustra Twardowskiego wyjaśnia jakoby historia o Napoleonie, który podczas wyprawy na Moskwę miał zatrzymać się w Węgrowie w barokowym Domu Gdańskim. Gdy dowiedział się o niezwykłym lustrze, o którym mówiono, że pokazuje przyszłość, kazał je przynieść i zaczął się weń wpatrywać. Wówczas ujrzał twarze okaleczonych oficerów i zamarzających żołnierzy. Podobno tak go to rozzłościło, że kopnął podkutym butem w zwierciadło. Inni pęknięcie lustra wiążą z legendą o próżnym uczniu księży bartoszków, który ciągle się przeglądał w zwierciadle, dopóki nie ukazał mu się w nim diabeł. Przestraszony młodzieniec rzucił weń kluczami do kościoła i stłukł lustro.

Królewski malarz

Michał Anioł Palloni (1637-1719) w okresie baroku był najwybitniejszym twórcą polichromii w Polsce. Wykształcony we Florencji i w Rzymie, w 1674 r. został sprowadzony do Polski przez rodzinę Paców. Pracował także dla Krasińskich i dla Leszczyńskich w Rydzynie. Od 1688 r. był nadwornym malarzem Jana III Sobieskiego. Spod jego pędzla wyszły m.in. dekoracje kościoła kamedułów w Pożajściu pod Kownem, kościoła św. Piotra i Pawła w Wilnie, pałacu Krasińskich w Warszawie, pałacu w Wilanowie i kaplicy św. Kazimierza w Wilnie, a także polichromie kaplicy pomisjonarskiej w Łowiczu oraz kościoła farnego i kościoła reformatów w Węgrowie.

Polichromie i lustro Twardowskiego

Powiat węgrowski jest jednym z zakątków Polski, który może poszczycić się wieloma zabytkami architektury.

Wśród zachowanych w Węgrowie zabytków uwagę wszystkich przyjezdnych zwraca przepiękna barokowa fasada bazyliki pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny oraz świętych Piotra, Pawła, Andrzeja i Katarzyny, zajmująca całą wschodnią pierzeję rynku. Pierwszy kościół w tym miejscu ufundował w 1414 r. Piotr Pilik, marszałek księcia Siemowita IV i wojewoda mazowiecki. W czasie reformacji kościół został zajęty przez protestantów i dopiero w 1597 r. zwrócono go katolikom. Po pożarze w 1703 r. Jan Bonawentura Krasiński powierzył odbudowę świątyni architektowi królewskiemu Karolowi Ceroniemu. Opierając się na projekcie Tylmana z Gameren, wzniósł on kościół w duchu baroku, wykorzystując przy tym gotyckie skarpy i wieże.

Do administrowania parafią w 1711 r. Krasiński sprowadził zgromadzenie Księży Komunistów, zwanych popularnie bartoszkami, od imienia ich założyciela Bartłomieja Holzhausera. Oprócz sprawowania posług religijnych w nowo odbudowanym kościele farnym ich obowiązkiem było prowadzenie seminarium duchownego i szkół świeckich w Węgrowie.

Fasadę węgrowskiej fary wieńczą dwa kamienne posągi, przedstawiające św. Piotra i Pawła, które wyszły prawdopodobnie z warsztatu rzeźbiarskiego Andrzeja Schlutera. Wnętrze kościoła zdobią przepiękne freski wykonane w latach 1707-1708 przez Michała Anioła Palloniego. Artysta skomponował dziewięć iluzyjnie malowanych ołtarzy o wysokich wartościach artystycznych. Zadaniem poszczególnych scen było przekazywanie negowanych przez protestantów prawd wiary katolickiej. Na ścianie frontowej prezbiterium została umieszczona wielopostaciowa scena wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, w kaplicach bocznych „Nauczanie Marii” oraz „Ukrzyżowanie”, w nawach bocznych: „Patronowie Polski”, „Patronki Polski”, „Czyściec”, „Chrzest Chrystusa”, „Ojcowie Kościoła” i „Kościół Triumfujący”, będący jednym z najważniejszych tematów ikonograficznych kontrreformacji.

Oryginalną formę posiada także ołtarz główny z początku XVIII w. z unikatowym malowanym i złoconym kurdybanem. Delikatnością form odznaczają się dwa rokokowe ołtarze boczne z obrazami Szymona Czechowicza. Wśród wielu obrazów znajdujących się w kościele do najbardziej reprezentacyjnych należą portrety majestatyczne: biskupa A. Wyhowskiego i J.B. Krasińskiego, autorstwa Michała Anioła Palloniego, oraz „Taniec śmierci” z XVIII wieku. W kościele są też przechowywane interesujące starodruki, m.in. Biblia inkunabuł z 1478 roku, Biblia z roku 1577 i Psałterz z roku 1725. Z zabytków sztuki złotniczej można wymienić kryształowy pacyfikał z 1593 roku, bursztynowy krucyfiks z XVII wieku i monstrancję z 1707 roku. W ścianie prezbiterium umieszczono srebrną puszkę z 1717 roku z sercem J.B. Krasińskiego.

W zakrystii kościoła znajduje się zespół dwudziestu interesujących portretów sarmackich, a także zabytek niezwykły jak na świątynię: wiszące wysoko nad drzwiami słynne

XVI-wieczne lustro Twardowskiego. Na ciemnych ramach metalowego zwierciadła zachował się czytelny napis: „Luserat hoc speculo magicas Tvardovius artes lusus at iste dei versus in obsequeum est”, co w wolnym tłumaczeniu znaczy: „Bawił się tym zwierciadłem Twardowski, magiczne sztuki czyniąc, lecz obrócone to zostało na chwałę Bożą”.

Kalendarium

1414 – erygowanie parafii i budowa gotyckiej świątyni

połowa XVI w. – zajęcie kościoła przez protestantów

1597 – odzyskanie budynku

1685 – pożar w świątyni

1071-1709 – odbudowa w stylu barokowym

1711 – konsekracja kościoła

1992 – podniesienie świątyni do rangi kolegiaty

1996 – ogłoszenie kolegiaty sanktuarium Matki Bożej Fatimskiej

1997 – ustanowienie świątyni bazyliką mniejszą przez Jana Pawła II

13 maja 1999 – ogłoszenie tego tytułu przez Prymasa Polski ks. kard. Józefa Glempa oraz ks. bp. Antoniego Dydycza, ordynariusza drohiczyńskiego

W okolicy

Liw – XV-wieczny zamek książąt mazowieckich, w którym mieści się muzeum-zbrojownia

Stara Wieś – niezwykle okazały pałac wzniesiony przez Bogusława Radziwiłła w połowie XVII wieku, w 1843 roku przebudowany w stylu gotyku angielskiego dla księcia Sergiusza Golicyna i jego żony Marii

Paplin – barokowy dwór drewniany z połowy XVIII w.