Synteza polskiej duchowości
Gorzkie Żale
Z okazji przypadającej w tym roku 300. rocznicy powstania nabożeństwa Gorzkich Żali o kunszcie literackim i wyjątkowej duchowej głębi tego dzieła ze znawcą poezji religijnej Waldemarem Smaszczem rozmawia Adam Białous
Kiedy powstały Gorzkie Żale?
– Po raz pierwszy wykonane zostały w roku 1707 w pierwszą niedzielę Wielkiego Postu w warszawskim kościele Św. Krzyża. Wówczas też ukazała się niewielka książeczka z tym nabożeństwem. Gorzkie Żale to owoc Soboru Trydenckiego, tak jak cały barok, który pozwolił na wyrażanie w sztuce bardzo osobistych relacji między człowiekiem a Bogiem. Nabożeństwo to w Polsce rozprzestrzeniło się bardzo szybko. W ciągu 20 pierwszych lat istnienia było aż 15 jego wydań. Całe Gorzkie Żale to synteza polskiej duchowości pasyjnej zawierającej się w dwóch słowach: „Jezus, Maryja”.
Jaka jest wartość artystyczna Gorzkich Żali?
– Dla mnie oprócz głębokiego przeżywania Męki Pańskiej Gorzkie Żale to doskonały tekst artystyczny. Ksiądz Benik, pisząc go, dokonał jakby syntezy całej polskiej wielowiekowej pobożności pasyjnej, poczynając od „Bogurodzicy”. Aspekt artystyczny tego dzieła dorównuje jego aspektowi teologicznemu. Oba są doskonałe i się równoważą. To zasługuje na najwyższe uznanie, ponieważ jest zawsze jakaś pokusa poety, aby dla efektu sięgnąć po jakieś nieoczekiwane środki wyrazu – a tym bardziej w baroku, kiedy to nabożeństwo powstało. Jednak w przypadku tego tekstu autor doskonale panuje nad słowem, nie pozwalając mu na żadne harce, które mogłyby zakłócić harmonię teologiczną dzieła. Gorzkie Żale to arcydzieło polskiego słowa poetyckiego. W tym utworze sięgnęło ono najwyższego poziomu. Ponieważ potrafiło powiedzieć o cierpieniu Chrystusa, Jego Matki i potrzebie człowieczego rozpamiętywania Męki Pańskiej.
Czy Gorzkie Żale pod względem swojej struktury to dzieło oryginalne?
– Struktura tego nabożeństwa jest genialnie prosta. To nic nowego jak struktura modlitwy brewiarzowej. Zauważmy, jak trzy części Gorzkich Żali są pięknie zróżnicowane. Każda część podzielona jest na trzy modlitwy, poprzedzone wezwaniem do rozpamiętywania Męki Pańskiej. Tego nabożeństwa nie da się „odklepywać”, ponieważ każda modlitwa ma inną melodię, inną treść. Pierwsza modlitwa to Hymn, w którym mamy przedstawienie pewnego momentu Pasji. Następnie jest „Lament duszy nad cierpiącym Jezusem”. Ujęte jest to w kształt litanii. Ostatnia, trzecia modlitwa, „Rozmowa duszy z Matką Bolesną” to manifestacja polskiej maryjności. Każda część sięga głębiej Męki Pańskiej. Zachowana jest jej chronologia. Tak więc ksiądz Benik, tworząc Gorzkie Żale, sięgnął do tego, co było doskonale sprawdzone, a jednocześnie tak znakomicie to zrobił, że stało się to dzieło na wskroś oryginalne.
Dziękuję za rozmowę.