Nie wolno nam złożyć broni

Z Bogusławem Nizieńskim, sędzią Sądu Najwyższego w stanie spoczynku,
rzecznikiem interesu publicznego w latach 1999-2004, rozmawia Agnieszka Żurek.

Co oznacza w naszych dziejach data 4 czerwca 1992 roku?
– Jest to na pewno data smutna. Boli mnie, że noc z 4 na 5 czerwca 1992 roku
miała taki właśnie przebieg, jaki możemy oglądać w reportażu "Nocna zmiana". To
wszystko jest bardzo bolesne, bo skutki tamtych działań nadal uderzają w nasz
kraj i w nasz los.

Spodziewał się Pan wtedy tak dramatycznego obrotu wydarzeń i obalenia
rządu Jana Olszewskiego?
– Nie sądziłem, że to wszystko zajdzie aż tak daleko. Tymczasem 4 czerwca
nienawiść wobec wartości, na których chciał oprzeć swój rząd premier Jan
Olszewski, osiągnęła apogeum. Zniszczenie jego programu oznaczało unicestwienie
planu prawdziwej odbudowy i oczyszczenia naszego życia publicznego. To jest
nasza największa klęska, która trwa zresztą po dziś dzień. My w tym dzisiaj
żyjemy i coraz bardziej doświadczamy skutków braku przejrzystości naszego
polskiego życia publicznego. Jeżeli będziemy nadal podążać tymi samymi drogami,
nie zajdziemy daleko. Walkę o czystość naszego życia publicznego muszą podjąć
dziś ludzie młodzi. Muszą oni wiedzieć, na jakich wartościach trzeba budować
Polskę. Nie mogą być na te sprawy nieczuli.

Wiele wskazuje na to, że jedną z przyczyn odwołania rządu premiera
Olszewskiego była właśnie chęć zablokowania lustracji.
– Tak, w efekcie ustawa obligująca najważniejsze osoby w państwie do ujawnienia
faktu pracy lub służby w organach bezpieczeństwa państwa lub tajnej z tymi
PRL-owskimi organami współpracy została uchwalona dopiero 11 kwietnia 1997 roku.
W tym czasie podobne akty prawne obowiązywały już w innych krajach
postsowieckich – w Albanii, Bułgarii, Czechosłowacji, w Niemczech i na Węgrzech.
Także Zgromadzenie Parlamentarne Rady Europy uchwaliło już wcześniej, bo w 1996
r., rezolucję w sprawie środków służących usuwaniu zaszłości totalitarnego
ustroju komunistycznego. W Polsce o uchwalenie ustawy lustracyjnej toczyła się
natomiast długa walka, co spowodowało, że mogłem zostać powołany na stanowisko
Rzecznika Interesu Publicznego przez pierwszego prezesa Sądu Najwyższego dopiero
w październiku 1998 roku.

Od początku sprawie lustracji towarzyszyła nagonka medialna.
– Tak, prym wiodły tutaj: "Gazeta Wyborcza", "Nie" i "Trybuna".

"Zrodzi to wołanie o krew i niebezpieczeństwo stosów" – mówił Adam
Michnik o pomyśle odebrania specjalnych uprawnień funkcjonariuszom
niegdysiejszego Urzędu Bezpieczeństwa. Niektórzy do tej pory wierzą, że
lustracja przewidywała niezwykle surowe kary dla byłych funkcjonariuszy czy
współpracowników bezpieki.
– Jest to absolutnie niezgodne z prawdą, ponieważ jedyną karą za złożenie
nieprawdziwego oświadczenia lustracyjnego było pozbawienie dostępu do
najwyższych stanowisk publicznych na okres 10 lat.

Gdzieniegdzie do tej pory pokutuje opinia, iż lustracja miała dotyczyć
ogromnej grupy obywateli.
– To też nie odpowiada prawdzie, ponieważ obowiązek złożenia oświadczenia
lustracyjnego dotyczył jedynie osób pełniących najważniejsze funkcje publiczne
bądź ubiegających się o nie i dotyczył jedynie około 27 000 osób.

Karane było wyłącznie złożenie nieprawdziwego oświadczenia
lustracyjnego?
– Tak, jeśli bowiem osoba podlegająca lustracji przyznała się do pracy, służby
lub tajnej współpracy z komunistycznymi organami bezpieczeństwa państwa, nie
podlegała karze. Jedyną tego konsekwencją było opublikowanie jej nazwiska na
łamach Monitora Polskiego. W lustracji chodziło po prostu o zapewnienie
przejrzystości życia publicznego oraz o uniemożliwienie stosowania wobec osób
pełniących najwyższe funkcje w państwie szantażu poprzez groźbę ujawnienia –
przez czynniki wewnętrzne lub zewnętrzne – kompromitujących faktów z ich
przeszłości.

Warto także przypomnieć, że ustawa lustracyjna nie obejmowała osób
współpracujących z bezpieką pod przymusem.
– Ustawa lustracyjna obejmowała jedynie te osoby, które świadomie i dobrowolnie
współpracowały z tajnymi służbami PRL, szkodząc przez to innym ludziom. Nie
podlegał natomiast żadnej karze ten, kto podjął taką współpracę pod przymusem, w
obawie utraty życia lub zdrowia przez niego samego bądź przez osoby jemu
najbliższe.

Podejrzani o współpracę mieli możliwość wglądu do swoich teczek i
przedstawienia Sądowi Lustracyjnemu swojego stanowiska?
– Tak, oczywiście. Istniało także domniemanie prawdziwości złożonego
oświadczenia, Rzecznik Interesu Publicznego poddawał weryfikacji tylko te
oświadczenia, co do których prawdziwości istniały wątpliwości. Stawający przed
sądem lustracyjnym mieli możliwość korzystania z pomocy obrońców, prawo do
odwołania się do sądu drugiej instancji, wniesienia kasacji do Sądu Najwyższego
i złożenia wniosku o wznowienie postępowania. Część osób uznanych za kłamców
lustracyjnych przez nasze sądy odwoływała się także do Trybunału w Strasburgu,
twierdząc, że ich proces nie był ani uczciwy, ani sprawiedliwy, gdyż nie mieli
oni na przykład możliwości obrony czy wglądu w akta. Temu zarzutowi Trybunał
bezpodstawnie dawał niekiedy wiarę.

Lustracja, mimo wielu przeszkód, przyniosła jednak efekty.
– Tak, udało się usunąć z życia publicznego przynajmniej kilkudziesięciu kłamców
lustracyjnych niegodnych sprawowania funkcji publicznych, po które bezprawnie
sięgnęli.

Uzyskanie dostępu do archiwów bezpieki nie było łatwe.
– Kiedy zbliżał się koniec panowania komuny, esbecy niszczyli, jak tylko mogli,
dokumenty stanowiące dowody prowadzenia przez nich sieci agenturalnej. Niszczyli
przede wszystkim teczki osobowe i teczki pracy swoich osobowych źródeł
informacji, a także teczki spraw, wokół których były prowadzone działania
operacyjne. Działo się to jeszcze niekiedy po 1989 roku. Bardzo niewiele
dokumentów zbadano w archiwach Wojskowych Służb Informacyjnych. Kiedy te akta
zostały w całości przekazane do tzw. Archiwum Wydzielonego Instytutu Pamięci
Narodowej, nadal nie można było przez długi czas uzyskać do nich wglądu. Prezes
IPN mógł je udostępniać jedynie przy udziale oficerów WSI. Leon Kieres
kilkakrotnie występował zatem do kolejnych szefów WSI o wyznaczenie oficerów,
którzy mogliby uczestniczyć w badaniu tych akt. Ze strony WSI padała wówczas
odpowiedź, że "nie mają do tego ludzi".

Zasłaniano się również argumentami o "tajemnicy państwowej" bądź
lansowano tezę, że funkcjonariusze Wojskowych Służb Informacyjnych to ludzie,
których doświadczenie i profesjonalizm mogą się jeszcze przydać
Rzeczypospolitej.
– Tak, rozpowszechniano tezę, że służba w wywiadzie i kontrwywiadzie wojskowym
była pewnego rodzaju zaszczytem i że wobec tego należałoby wyeliminować z ustawy
lustracyjnej tych tajnych współpracowników Wojskowych Służb Informacyjnych oraz
Wojsk Ochrony Pogranicza, którzy działali w wywiadzie i kontrwywiadzie. Dopiero
Trybunał Konstytucyjny zajął w tej sprawie właściwe stanowisko i w 2003 r.
uznał, że współpraca z WSI na odcinku wywiadu i kontrwywiadu wojskowego była
taką samą formą współdziałania z organami bezpieczeństwa PRL-owskiego państwa
jak każda inna.

Do dziś można spotkać się z opinią o "profesjonalizmie" Wojskowych Służb
Informacyjnych.
– Nie chciałbym tutaj dzielić się swoją wiedzą uzyskaną podczas dwuipółletniej
działalności w Komisji Weryfikacyjnej WSI. Niech Pan Bóg broni jednak przed
takim "profesjonalizmem", z jakim miałem się możność niekiedy zetknąć w ramach
tej działalności.

Uściślijmy zatem, czym zajmowali się funkcjonariusze WSI. Czy
przyświecały im jakiekolwiek inne cele poza niszczeniem opozycji
niepodległościowej?
– Wojskowy wywiad i kontrwywiad w sposób ewidentny działały na kierunkach, które
odpowiadały światowemu systemowi komunistycznemu. Trybunał Konstytucyjny orzekł
wyraźnie w jednym ze swoich wyroków w 2003 r., że tajne służby PRL nie służyły
państwu polskiemu, bo takie nie istniało, ale działały na rzecz narzuconego
ustroju totalitarnego i Związku Sowieckiego. Orzekł o tym także Senat w uchwale
z 1998 roku. Te formacje służyły obcym siłom i czyniły to z wielkim
zaangażowaniem. Funkcjonariusze WSI byli – podobnie jak esbecy – szkoleni na
wielomiesięcznych kursach w Związku Sowieckim. Wiedzieli oni, że służą nie tylko
PRL-owi, ale i ZSRS. Mieli doskonałą orientację, na czyją rzecz pracują.

Ci ludzie nadal mają wpływ na nowych członków polskiego wywiadu i
kontrwywiadu?
– Jest ich już niewielu, większość z nich przeszła bowiem w stan spoczynku, ale
zawsze obawiam się, że tam, gdzie pozostają resztki dawnego systemu, dochodzi do
demoralizacji młodych ludzi.

Powołanie Komisji Weryfikacyjnej WSI miało na celu niedopuszczenie do
takiej sytuacji. Tymczasem represje dotykają dzisiaj nie współpracowników
sowieckiego wywiadu, ale tych, którzy chcieli odsunąć od służby funkcjonariuszy
o komunistycznym rodowodzie.
– Członkowie Komisji Weryfikacyjnej WSI do tej pory są wzywani na przesłuchania.
Ja też ostatnio byłem na przesłuchaniu, które trwało 5 godzin. Za co jesteśmy
przesłuchiwani? Przecież nikogo nie skrzywdziliśmy, chcieliśmy jedynie dojść do
prawdy. Wyobrażałem sobie kiedyś, że Polska będzie czysta, że wszyscy, którzy ją
krzywdzili, odejdą w niepamięć. Tymczasem czują się oni dziś bardzo dobrze.

Pewne przebudzenie nastąpiło po tragedii smoleńskiej.
– Tak, zdecydowanie. Mimo kpin i wyśmiewania. Te drwiny to dzieło marginesu
politycznego potrafiącego głośno krzyczeć i nazywać patriotów szaleńcami i
ludźmi obłąkanymi. Oni natomiast uważają się za osoby "światłe". To nieprawda.
Niech się nie łudzą. Przyjdzie taki czas, że wykaże im się, iż to, co robili,
było wielkim błędem i wielką hańbą. Przynajmniej ja to tak widzę – jako ten,
który w młodych latach startował z zupełnie innych pozycji. Takim chciałem być
do końca i takim pozostanę. Miłości do Ojczyzny możemy się za to uczyć od
Polaków mieszkających poza jej granicami. Jeżdżę do Wilna, żeby "naładować
akumulatory". Spotykam tam ludzi, którzy mieszkają poza Polską, a umieją ją
kochać i dla niej pracować. Serce boli, kiedy obserwuje się los Polaków na
Wileńszczyźnie czy na Białorusi. To mnie zobowiązuje do pracy na ich rzecz.
Dopóki mogę, dopóty będę działał.

Jak działać na rzecz Ojczyzny w dzisiejszej rzeczywistości?
– Moja odpowiedź nie będzie popularna, jestem człowiekiem innej epoki. Bardzo
głęboko zapadła we mnie Polska okresu międzywojennego i wojennego. Wiem, że dla
niej trzeba wiele poświęcić. A przede wszystkim wierzyć w nią. I budować Polskę
na miarę naszych marzeń.

Walczył Pan w Armii Krajowej już jako szesnastolatek.
– Miałem 16 lat, kiedy brałem udział w pierwszym wypadzie plutonu dywersyjnego.
Nie miałem skończonych 17, kiedy wziąłem udział w boju partyzanckim na ziemi
leżajskiej. Potem przyszedł okres służby poakowskiej, w Narodowej Organizacji
Wojskowej i w WiN. Bardzo mocno przeżyłem śmierć mojego dowódcy okupacyjnego
kpt. Władysława Koby, młodszego kolegi pułkowego mojego ojca.

Kim był kpt. Władysław Koba?
– Był to ostatni komendant Okręgu WiN – Rzeszów, człowiek, który wytyczał moje
drogi życiowe. Poprosił mnie, bym został ojcem chrzestnym jego urodzonego w
czasie okupacji syna. W 1949 r. kapitan Koba, okrutnie torturowany w śledztwie,
został przez Wojskowy Sąd Rejonowy w Rzeszowie skazany na śmierć i stracony.
Bardzo mocno to przeżyłem, podobnie zresztą jak uwięzienie mojego ojca skazanego
za działalność podziemną. Ojciec zmarł w dwa miesiące po zwolnieniu ze szpitala
więziennego we Wronkach. Moja mama była także dwukrotnie więziona przez Urząd
Bezpieczeństwa – najpierw w Rzeszowie, a później w Krakowie. Te wydarzenia
kształtowały moją osobowość i z tej drogi, na którą wszedłem w młodości, już nie
zejdę. To jest droga wierności ludziom, którzy oddali swoje życie dla Polski.
Kapitan Koba jest jednym z nielicznych patriotów zamordowanych przez komunistów,
którego miejsce spoczynku jest znane. Został on pogrzebany wraz ze straconymi
razem z nim dwoma jego podkomendnymi na podrzeszowskim – a obecnie rzeszowskim –
cmentarzu w Zwieńczycy. Ilekroć jestem w Rzeszowie – czy to służbowo, czy
prywatnie – oczywiście odwiedzam ich grób. Takich ludzi się nie zapomina. Ofiara
życia kpt. Koby i jemu podobnych zobowiązuje mnie do walki o to, aby Polską nie
rządzili tajni współpracownicy ani ci, którzy w inny sposób służyli komunie.

To zobowiązanie dotyczy wszystkich, którym zależy na dobru Ojczyzny.
– Patriotyzm to ukochanie Polski, poświęcenie się dla niej, świadomość, że ona
nas potrzebuje. Nie możemy dopuścić do tego, żeby z Polski zrobiono śmietnik,
gdzie mogą się zmieścić wszystkie patologie i gdzie wyśmiewa się najwyższe
ideały. Przyjdzie taki czas, że patriotyzm wróci i Polska będzie inna. Ale nie
wolno nam złożyć broni. Nie wolno.

Dziękuję za rozmowę.