Nieznane kartoteki deportowanych

Arcyważny, a prawie nieznany polskiej historiografii wątek deportacji
w głąb ZSRS tysięcy Polaków z sowieckiej Białorusi i Litwy w latach 1951-1952
będzie tematem międzynarodowej konferencji naukowej. W białostockim oddziale IPN
referaty wygłoszą m.in. historycy z Białorusi i Litwy, którzy mają wgląd w
niedostępne dla polskich naukowców dokumenty.

Konferencja naukowa "Deportacje Polaków z sowieckiej Białorusi i Litwy po
drugiej wojnie światowej" odbędzie się w 60. rocznicę ostatniej wywózki Polaków
z sowieckiej Białorusi i Litwy w sali konferencyjnej Oddziału IPN w Białymstoku
(ul. Warsztatowa 1a). Polscy historycy niemal zupełnie nie posiadają wiedzy na
temat tych powojennych wywózek, bo nie mają dostępu do archiwum Białorusi i
Litwy. – Nie możemy pozyskać dokumentów z tych archiwów. Władze tych państw po
prostu to utrudniają. Nawet jak zostajemy wpuszczeni do archiwum, to archiwiści
nie wydają nam dokumentów, o które prosimy – mówi w rozmowie z "Naszym
Dziennikiem" dr Marcin Zwolski z białostockiego oddziału IPN, jeden z
prelegentów. Dlatego największą wiedzę na temat powojennych wywózek Polaków mają
historycy białoruscy i litewscy, którzy widzieli wiele ważnych dokumentów
dotyczących tego tematu. Doskonałą okazją, aby poznać fakty związane z
powojennymi deportacjami z terenów sowieckiej Białorusi i Litwy, jest dzisiejsza
konferencja w Białymstoku, w której weźmie udział m.in. doc. Igor Kuzniecow.
Wygłosi on referat "Realizacja przez NKWD – MGB – MWD Białoruskiej SSR
deportacji ludności z terytorium zachodniej Białorusi (1944-1952)". Kuzniecow to
białoruski historyk, który pomógł już Polakom w ustaleniu faktu istnienia
białoruskiej listy katyńskiej. Teraz zaprezentuje wiedzę, jaką posiadł na temat
wywózek tysięcy Polaków z terenów tzw. zachodniej Białorusi. Drugim referentem
jest doc. Anatolij Wielikij, który przedstawi referat "Wykorzystanie kartotek
represjonowanych z Narodowego Archiwum Republiki Białoruś jako źródła do
historii deportacji polskiej ludności z zachodnich obwodów BSSR w latach
1951-1952". To archiwum posiada niezwykle cenną kartotekę, którą białoruscy
historycy sporządzili na początku lat 90. Później władze Białorusi kazały ją
utajnić. Kartoteka w Mińsku stanowi jedno z najważniejszych źródeł historii
deportacji Polaków z zachodnich obwodów Białorusi na początku lat 50. Na jej
podstawie można ustalić dane biograficzne, takie jak: płeć, wiek, pochodzenie
społeczne, wykształcenie, paragraf, na podstawie którego byli skazywani,
wysokość wyroku i miejsce zesłania. Kartoteki te nie są dostępne dla badaczy. –
Byłem na Białorusi z prośbą o odtajnienie tej kartoteki, ale bez skutku –
powiedział nam dr Jerzy Milewski, organizator konferencji.

Z referatami wystąpi też dr Jerzy Grzybowski. Opowie o deportacji byłych
żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie z BSSR na Syberię w roku 1951.
Referat "Deportacje sowieckie Polaków z Litwy (1945-1952)" wygłosi natomiast dr
Vitalija Stravinskiene z Litwy. Wiedzę na temat powojennych wywózek poszerzą na
pewno wystąpienia ks. dr. Tadeusza Krahela "Zsyłki kapłanów z archidiecezji
wileńskiej po drugiej wojnie światowej (1944-1952) oraz dr. Marcina Zwolskiego
"Deportacje z powojennego terytorium Polski (1944-1945)". Dzisiejsza konferencja
IPN Białystok to nie pierwsze tego typu przedsięwzięcie. Wystarczy wspomnieć
"Exodus. Deportacje i migracje – wątek wschodni" z 2007 roku. Wśród zaproszonych
wówczas z zagranicy gości był szef rosyjskiego Memoriału Aleksander Gurianow,
który od polskich historyków usłyszał wtedy po raz pierwszy o obławie
augustowskiej. Dzięki temu Memoriał wniósł wiele w wyjaśnianie okoliczności tej
zbrodni. Powojenne wywózki odnoszą się do Polaków, którzy po wojnie nie
zdecydowali się opuścić swych prywatnych, małych ojczyzn, stron rodzinnych i na
mocy postanowień teherańsko-jałtańskich znaleźli się za wschodnią granicą Polski
Ludowej, na ziemiach włączonych do ZSRS. Deportacje Polaków z zachodniej
Białorusi, zachodniej Ukrainy i sowieckiej Litwy odbywały się do 1952 roku.
Największa, ostatnia nastąpiła na zachodniej Białorusi w kwietniu 1952 roku. Jak
ustalił doc. Anatolij Wielikij, wywieziono wówczas na Wschód około 5 tys.
Polaków.

Adam Białous Białystok