Sanktuarium o otwartych bramach – korespondencja z Kolumbii
W dniach od 17 do 21 października odbył się w stolicy Kolumbii w Bogocie V Kongres Rektorów Sanktuariów Ameryki Łacińskiej, z którym złączony został III Kongres latynoamerykański poświęcony miejscom pielgrzymkowym. Kongres ten zorganizowany został przez CELAM (Radę Biskupów Ameryki Łacińskiej i Karaibów) i Federację Sanktuariów Kolumbii. Na Kongres przybyło około 150-ciu uczestników z całej Ameryki Łacińskiej a także przedstawiciele Europy z Portugalii, Hiszpanii i Polski. Pośród uczestników Kongresu obecni byli między innymi: ks. Biskup Marco Antonio Órdenes, Chilijski biskup, koordynator Sekcji religijności ludowej i Sanktuariów CELAM, ks. Prałat José Jaime Brosel Gavilá z Papieskiej Rady Duszpasterstwa Migrantów i Ludzi Podróżujących, rektorzy największych sanktuariów Ameryki Łacińskiej, przedstawiciele władz lokalnych miejsc, w których znajdują się sanktuaria, przedstawiciele instytucji związanych z biznesem turystycznym, producenci artykułów religijnych, ludzie świata sztuki, konserwatorzy zabytków. Swoją obecnością całemu Kongresowi towarzyszył ks. Abp. Aldo Cavalli, Nuncjusz Apostolski w Kolumbii. Za całą stronę organizacyjną odpowiedzialny był O. Noel Londono C.Ss.R, przewodniczący Organizacji Sanktuariów Ameryki Łacińskiej.
Wracając nieco do genezy Kongresu warto podkreślić, że pierwszy Kongres Latynoamerykański poświęcony miejscom pielgrzymkowym odbył się w roku 2007 w Buga (Kolumbia), w miejscu gdzie znajduje się jedno z najważniejszych sanktuariów Kolumbii. Kongres ten zrodził się przy aktywnej współpracy Kościoła i władz świeckich lokalnych oraz wszystkich instytucji związanych z marketingiem turystycznym. Ministerstwa Handlu i Turystyki rządu kolumbijskiego czynnie wsparły finansowo całe to przedsięwzięcie. Propozycja tego Kongresu znalazła ogromne zainteresowanie w całej Ameryce Łacińskiej i Karaibów. Pierwszy Kongres za główny temat rozważań podjął zagadnienie źródeł religijności Ameryki Łacińskiej i Karaibów i stąd też zaproszono do udziału przedstawicieli Portugalii i Hiszpanii. Rzeczywistość religijna bowiem w tym regionie świata ogromnie związana jest historycznie z klimatem religijnym XVI i XVII w. Półwyspu Iberyjskiego. Na potwierdzenie tego faktu warto przywołać słowa błogosławionego Jana Pawła II: „Największym darem, jaki otrzymała Ameryka od Pana jest wiara, która kształtowała jej chrześcijańską tożsamość. Od ponad pięciuset lat głoszone jest imię Chrystusa na tym Kontynencie. Owocem ewangelizacji, która towarzyszył a ruchom migracyjnym z Europy, jest amerykańska fizjonomia religijna, przesiąknięta wartościami moralnymi, które …uważać za dziedzictwo wszystkich mieszkańców Ameryki. (Ecclesia in America nr 14). A kilka lat później w Aparecida Benedykt XVI dodał te ważne słowa: „Wiara w Boga ożywiała życie i kulturę tych narodów ponad pięć stuleci. Spotkanie wiary z narodami pierwotnymi zrodziło bogatą chrześcijańską kulturę tego kontynentu, wyrażającą się w sztuce, muzyce, literaturze, przede wszystkim zaś w tradycjach religijnych i cechach jego ludów, które łączy ta sama historia i ta sama wiara, co prowadzi do wielkiej harmonii w różnorodności kultur i języków. Obecnie ta sama wiara musi podejmować poważne wyzwania, ponieważ w grę wchodzą harmonijny rozwój społeczeństwa i katolicka tożsamość jego narodów. (13.05.2007).
Momentem zapraszającym do wspólnej refleksji przedstawicieli Kościoła i instytucji świeckich było wspólne życiowe doświadczenie, że sanktuaria nie są jakimiś zamkniętymi przestrzeniami, ale bardzo otwartymi nie tylko na świat sacrum, ale i na wszystkie te aspekty, które składają się całościowo na życie lokalnej społeczności. Główny organizator Kongresu o. Noel Londono CSsR, porównał sanktuarium do wierzchołka góry lodowej. Kiedy patrzymy na sanktuaria z zewnątrz, to zauważamy jedynie napływające do niego rzesze tłumów pielgrzymów i ich uczestnictwo w obrzędach religijnych. Naszej uwadze umyka jednak fakt, że z pielgrzymowaniem łączy się wiele innych, normalnych ludzkich aspektów związanych z godnym życiem takich jak: miejsca noclegowe, jadalnie, środki transportu, biura turystyczne, sklepy, w których można nabyć pamiątki religijne etc. Wszystkie są czymś bardzo ważnym w życiu i duszpasterskiej działalności sanktuarium.
Tak więc pielgrzymowanie wiąże się nie tylko ze samą sferą czysto religijną i kościelną. Sanktuaria to również bardzo często miejsca, w których mamy do czynienia z bardzo cennymi zabytkami. To niekiedy centra kultury narodowej, w których rzeczą normalną jest potrzeba ścisłej współpracy między Kościołem a państwem dla dobra wspólnego obydwu stron. Ta ogromnie bogata rzeczywistość powiązana z sanktuariami jest przedmiotem licznych badań antropologów, socjologów i fenomenologów religii, a także ekspertów od turystyki.
Drugi Kongres związany z miejscami pielgrzymkowymi odbył się w Fatimie w czerwcu 2009 roku. Kongres ten zajął się on tematem stworzenia odpowiednich warunków dla pielgrzymów. Podjęto również ważny temat dotyczący koniecznej wspólnej troski o stałą konserwację bogatego dziedzictwa artystycznego. Również i ten Kongres w Fatimie udało się zorganizować przy ścisłej współpracy z lokalnymi władzami, czego dowodem była obecność na III Kongresie w Bogocie burmistrza Fatimy, który przybył do stolicy Kolumbii wraz z bliskim krewnym siostry Łucji, świadka Objawień w Fatimie.
III już Kongres podjął temat: „Miejsca pielgrzymkowe a współczesne wyzwania”. Jak już wcześniej zostało wspomniane, złączony został on z V – tym Kongresem Rektorów Sanktuariów Ameryki Łacińskiej pt. „Sanktuaria o otwartych bramach”. Kongres podjął refleksję nad tematami: nowych form pielgrzymowania, marketingu związanego z pielgrzymkami, utrzymania miejsc o charakterze religijnym oraz wykorzystania nowych technologii w sanktuariach i innych miejscach o charakterze religijnym. Kongres podjął temat niekonwencjonalnych miejsc – przestrzeni o charakterze religijnym, jakimi są współcześnie „sanktuaria wirtualne”. Z tym ostatnim tematem wiąże się racja zaproszenia z Polski założyciela Radia Maryja i TV Trwam, Ojca Dyrektora Tadeusza Rydzyka, którego reprezentował piszący te słowa oraz Rektora sanktuarium w Aparecida z Brazylii, przy którym działa Radio i Telewizja Aparecida. Jako reprezentujący Polskę podjąłem temat:
„Od sanktuarium sumienia do sanktuarium relacji międzyludzkich. Radio Maryja i TV Trwam – „wirtualne” sanktuarium rzeczywistego „Spotkania”. W swoim wystąpieniu pragnąłem odpowiedzieć na pytanie, czy z pomocą współczesnych środków społecznego komunikowania można stworzyć autentyczny „Namiot spotkania” ludzi z Bogiem i między sobą? Na przykładzie prawie 20-tu letniej ewangelizacyjnej działalności Radia Maryja wraz z TV Trwam w Polsce próbowałem unaocznić głęboką prawdę słów Jezusa, który nie tylko Piotra zaprasza do obfitego połowu dusz ludzkich, ale każdego ochrzczonego. A współczesne środki komunikacji dają możliwość zbudowania takiej sieci, która zagarnia dusze ludzi głodnych Pana Boga, niekiedy poszukujących Go nieświadomie. Radio i telewizja rzeczywiście mogą zbudować wspaniałe Sanktuarium, które zamieszkuje żywy Bóg; Sanktuarium, które stanowią nie mury, ale żywy Chrystus zamieszkujący pośród swojego Ludu. On doświadczany jest w tym Sanktuarium zawsze jako żywy i zawsze działający, bogaty w miłosierdzie, jako odkupiciel człowieka.
Kongres podejmując temat nowych wyzwań, jakie stają przed wszystkimi, którzy stykają się z fenomenem pielgrzymowania, chciał pokazać, że zagadnienie to nie dotyczy jakiejś marginalnej rzeczywistości ludzkiej egzystencji. Pielgrzymowanie bowiem jest nieodłącznym elementem życia człowieka. Jest ono tym społecznym zjawiskiem, które łączy miliony osób na świecie. Przypatrując się historycznie wielkim aglomeracjom ludzkim można zaobserwować ten fakt będąc np. w Rzymie czy w Ziemi Świętej w okresie Wielkiego Tygodnia. Kościół w wielkim fenomenie pielgrzymowania dopatruje się nade wszystko ewangelizacji. Głównym motywem pielgrzymowania jest wiara, podobnie jak to Abraham wyruszył ku nieznanej ziemi motywowany czystą wiarą. Do Jerozolimy pielgrzymowali Żydzi, pielgrzymował sam Jezus ze swymi uczniami. Pielgrzymowanie Jezusa nie zatrzymało się na Jerozolimie. On przygotowywał swych uczniów do tej pielgrzymki ku nieskończoności, ku Domu Ojca. W II i III wieku widzimy, jak do grobów pierwszych męczenników pielgrzymują chrześcijanie.
Warto tez wspomnieć w tym miejscu, że i w innych religiach podejmowane są pielgrzymki jak ta podejmowana przez muzułmanów do Meki, czy też pielgrzymka na wielkie świętowanie hindusów w Allahabal w Indiach, które gromadzi ponad 10 milionów Hindusów.
Różni ludzie z różnych powodów podejmują pielgrzymowanie. Wiąże się ono również z wymiarem marketingowym. Temat ten jest często bardzo nieśmiało podejmowany, gdy tymczasem nie musi on posiadać wymiaru negatywnego. Rodzi się pytanie: czy możliwe jest etyczne połączenie działalności religijnej z marketingową. Kongres ten z wielką odwagą i pogodą ducha podjął ten temat pokazując, że sacrum może spotykać się z profanum i choć aspekt marketingowy nie musi bezpośrednio być związany z wiarą, to w jakiś sposób się do niej odnosi. Marketing może istnieć w harmonii z działalnością religijną i wcale nie musi zaistnieć relacja konfliktu między sanktuarium a marketingiem. Są oczywiście konkretne normy do zachowania. Świat marketingu turystycznego nie może zakłócać klimatu sacrum czyniąc wydarzenie religijne pielgrzymowania za czysty folklor. Kościół staje przed wyzwaniem, aby całą przestrzeń turystyki wypełnić Ewangelią.
Wobec fenomenu pielgrzymowania i turystyki religijnej rodzi się wiele pytań: skąd biorą się tak liczne pielgrzymki? Co dzieje się z tymi ludźmi, którzy spotykają się w jednym miejscu? Z jakich przyczyn ludzie decydują się na chwilę porzucić swoją codzienność i wyruszyć w pielgrzymkę? Dlaczego są nawet niewierzący, którzy podejmują turystykę odwiedzając miejsca religijne? Przywołane zostało zdanie kogoś, kto tak określił ten fenomen: „W pielgrzymowaniu wierzący celebruje radość bycia zanurzonym pośród wielu braci wędrując razem ku Bogu, który ich oczekuje. Decyzja wyruszenia w drogę ku sanktuarium jest aktem wyznania wiary, a wędrowanie jest prawdziwym kantykiem nadziei osiągnięcia spotkania miłości”.
Istnieją jednak istotne różnice zachodzące między turystą a pielgrzymem, co można by określić w tych słowach: Turysta dokądkolwiek się uda, zawsze będzie tam kimś obcym, inaczej czuje się pielgrzym. Celem turysty jest nieustanne przemieszczanie się a celem pielgrzyma jest spotkać się z Kimś. Turysta chce poznawać a pielgrzym chce rozpoznać samego siebie. Turysta szuka wygód a pielgrzym przyjmuje ofiarę. Turysta wciąż pragnie kontynuować podróż a pielgrzym zatrzymać się. Turysta ceni sobie to, co zobaczył a pielgrzym to, czego doświadczył. Turysta liczy miejsca, które odwiedził a pielgrzym podsumowuje to, co zmieniło się w jego wnętrzu pod wpływem odwiedzonego miejsca. Turysta powraca do swojego domu ponieważ odczuwa za nim tęsknotę a pielgrzym będąc w drodze powrotnej tęskni za sanktuarium”.
Kongres podjął również temat cmentarza, bo do miejsc pielgrzymkowych zaliczają się również cmentarze, które są ostatnim etapem ziemskiej pielgrzymki człowieka ku wieczności. One są wyrazem pamięci ludzkiej historii tych wszystkich z dziedzictwa, których dzisiaj wszyscy korzystamy. Człowiekowi potrzebna jest pamięć o tych, którzy byli przed nami i dzięki którym dzisiaj jesteśmy. Nie można żyć w pełni nie mając własnej historii, własnych korzeni. Wszystkie miejsca pielgrzymkowe są tymi miejscami, w których człowiek spotyka Stwórcę a w nim drugiego człowiek jako swojego brata. Sanktuarium to miejsca, w którym człowiek często samotny i zagubiony odbudowuje swoją prawdziwą historię zanurzoną w Bogu. Dlatego sanktuaria to miejsca nawrócenia, pojednania, powrotu do zdrowia duszy za pośrednictwem leczącej łaski Pana Boga, który w Chrystusie chce gościć nas przy wspólnym stole w swoim Domu.
III Kongres Latynoamerykański w Bogocie o miejscach pielgrzymkowych nie ograniczył się tylko do konferencji, ale w czasie tych dni stworzono uczestnikom okazję, aby w klimacie familijnym poznać najważniejsze sanktuaria Ameryki Łacińskiej. Z racji zaś, że sama stolica Kolumbii bogata jest w urocze miejsca pielgrzymkowe, osobiście można było dotknąć miejsc uświęconych modlitwą licznie nawiedzających je pielgrzymów.
W czasie Kongresu w stolicy Kolumbii wielokrotnie odwoływano się do Błogosławionego Jana Pawła II ukochanego przez ludność Ameryki Łacińskiej w sposób nadzwyczajny. Opatrznościowym był fakt, że dzień po zakończeniu Kongresu o sanktuariach ks. Abp Rubén Salazar, Metropolita Bogoty i przewodniczący Konferencji Episkopatu Kolumbii poświęcił w liturgiczne wspomnienie Błogosławionego Jana Pawła II w Parku Bolivara w Bogocie, pomnik ku jego czci na pamiątkę 25-tej rocznicy jego wizyty do Kolumbii. Pomnik nosi tytuł: „Dusza pielgrzyma”. Został on wykonany z brązu przez artystkę rzeźbiarkę Julię Merizalde Price. Ma 2.40 metra wysokości.
O. Zdzisław Klafka CSsR
Bogotá