Straty ludzkie poniesione przez Polskę w latach 1939-1945

Prace nad ustaleniem strat ludności rozpoczęły się już w czasie wojny. W
marcu 1943 r. Delegatura Rządu RP na Kraj oceniała straty ludności żydowskiej
na niemal 3 mln osób, a liczbę Polaków przymusowo "pracujących" w
III Rzeszy szacowano we wrześniu 1943 r. na ponad 2 miliony.

Według zestawienia strat opracowanego we wrześniu 1944 r. przez Ministerstwo
Prac Kongresowych Rządu RP w Londynie, Polska straciła 4 mln 114 tys.
obywateli, w tym 2 mln 481 tys. Żydów.
Pod koniec wojny, 6 stycznia 1945 r., zostało utworzone przez władze
"nowej" Polski Biuro Odszkodowań Wojennych (BOW) przy Prezydium Rady
Ministrów. Jego prace trwały do 1 kwietnia 1947 roku. Jednym z zagadnień,
jakimi zajmowało się biuro, było ustalenie strat biologicznych społeczeństwa
polskiego. Jednakże przez długie lata, głównie ze względów politycznych,
były one obarczone zasadniczymi błędami. Pierwsze powojenne sprawozdania w
tej sprawie obejmowały bowiem straty ludności na terenach, które po II wojnie
światowej znalazły się w granicach państwa polskiego. Połowa terytorium II
Rzeczypospolitej została zajęta we wrześniu 1939 r. przez Armię Czerwoną, a
jej obywatelom następnie nadano obywatelstwo sowieckie. Z tych ziem po wojnie
do Polski "wróciła" praktycznie tylko Białostocczyzna, i to niecała.
Dopiero zmiany po 1989 r. umożliwiły prowadzenie otwarcie prac nad ustaleniem
strat na dawnych polskich Kresach Wschodnich. Oprócz strat ludności narodowości
polskiej i żydowskiej zaczęto także uwzględniać w tych pracach straty
innych mniejszości narodowych. A wyliczenia winny obejmować wszystkich mieszkańców
w granicach sprzed 1 września 1939 roku. Przynajmniej do lipca 1944 r., kiedy
to PKWN zawarł porozumienie z rządem ZSRS.
Tak szeroko zakreślony temat programu zmusza nas do podjęcia przeglądu
dotychczasowych ustaleń w zakresie:
1. Strat bezwzględnych (zabitych, zmarłych) ludności państwa polskiego w
latach II wojny światowej;
2. Strat względnych narodu polskiego (wywiezionych, deportowanych, emigracji);
3. Strat wśród mniejszości narodowych (zmiana granic państwa);
4. Wpływ II wojny światowej na wielkość liczby ludności w państwie polskim
(przesiedlenia, zmiany granic).
Mówiąc o ogólnym bilansie strat ludnościowych Polski w okresie II wojny światowej,
trzeba przywołać publikację Biura Odszkodowań Wojennych przy Prezydium Rady
Ministrów z 1947 r. pt. "Sprawozdanie w przedmiocie strat i szkód
wojennych Polski w latach 1939-1945". W tym wydawnictwie podano ogólną
liczbę zgonów (utrat życia) – 6 mln 028 tys. osób (w tym ok. 3 mln Żydów).
Trzeba jednak zaznaczyć, iż do obliczeń strat biologicznych brano pod uwagę
jedynie ludność narodowości polskiej i żydowskiej, zwłaszcza w odniesieniu
do Kresów Wschodnich II Rzeczypospolitej. Stąd wynika konieczność zajęcia
się obliczeniem strat ludności państwa polskiego w granicach z 1939 r.
narodowości białoruskiej, litewskiej, ukraińskiej, ale także… niemieckiej.

Straty ogólne
Ponieważ podawana w 1947 r. przez BOW liczba ogólna strat ludności jest nadal
utrzymywana w literaturze, przywołajmy te wyliczenia (tabela 1.).

Powyższe dane zostały skorygowane przez komisję pracującą przy
Ministerstwie Finansów w latach 1949-1951. Komisja ta liczbę ofiar śmiertelnych
określiła na 5 mln 085 tys. osób. Polaków według tych wyliczeń zginęło 1
mln 706,7 tys., a Żydów – 3 mln 378 tysięcy. Zwraca uwagę ponowne rozważanie
strat jedynie dwóch grup narodowościowych, z pominięciem pozostałych
mniejszości (tabela 2.).

Weryfikacja "w dół" pierwotnych, powojennych ustaleń następowała
także w opracowaniach sporządzanych dla Organizacji Narodów Zjednoczonych. W
pracach tych liczbę strat Polaków utrzymano na poziomie ustalonym przez BOW w
wysokości 2,6 miliona, natomiast straty Żydów polskich obniżono z 3,4 do 3,2
miliona, co doprowadziło do obniżenia całkowitych strat ludności Polski z 6
do 5,8 miliona. Warto jednak za Andrzejem Gawryszewskim podkreślić, iż
szacunek ten nie obejmuje strat całej ludności II Rzeczypospolitej. W wyniku
uwzględnienia strat, jakie poniosły mniejszości narodowe nieuwzględniane
przez BOW, należałoby dodać około 800 tys. osób.
W roku 1968 Główna Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce przeprowadziła
ankietyzację całego terytorium Polski. Opracowany z ankiet materiał został
opublikowany przez GKBZHwP, jednakże nie zmieniło to w niczym oficjalnie
utrzymywanych danych odnośnie do strat biologicznych społeczeństwa polskiego.
Dodajmy, że wyliczenia BOW utrzymała także powołana w 1970 r. Komisja do
Opracowania Problemu Odszkodowań Niemieckich działająca formalnie do 30
czerwca 1974 roku.
Podobne do BOW wyliczenia, choć już nieco zmodyfikowane, przedstawił w 1993
r. Czesław Łuczak (tabela 3.).

Ogólne zestawienie strat ludności II Rzeczypospolitej, w rozbiciu na poszczególne
narodowości, przedstawił również C. Łuczak (tabela 4.).

Ponieważ w powyższej tabeli C. Łuczak podaje liczbę około 500 tys. Polaków
zabitych lub zmarłych na Kresach Wschodnich, należy zwrócić uwagę na
opracowanie zatytułowane "Represje sowieckie wobec Polaków i obywateli
polskich", gdzie widnieją następujące dane (tabela 5.).

Jak widzimy, straty te dotyczą represji sowieckich, ale nie wszystkich. Brak
tutaj wyliczenia strat powstałych w wyniku starć oddziałów partyzantki
polskiej z oddziałami sowieckimi, strat wynikających z krwawego konfliktu
polsko-ukraińskiego czy może mniej krwawego, ale przynoszącego konkretne
straty, i to po obu stronach, polsko-litewskiego. Badanie tych strat trwa, a
liczby podawane przez różnych autorów są zasadniczo rozbieżne.
Niezwykle ważnym zagadnieniem jest ustalenie wielkości strat bezwzględnych
(zgonów) wśród ludności poddanej różnorodnym represjom (deportacje,
aresztowania). W odniesieniu do lat 1939-1941 możemy podać, iż np. w obwodzie
archangielskim na 56 tys. 153 osadzonych tam Polaków do końca czerwca 1941 r.
zmarło 3906 osób (tj. 6,95 proc.). Obliczono, iż roczny wskaźnik umieralności
dla osadników wynosił 5,9 proc., a dla bieżeńców – 2,6 procent. Jak pisze
Aleksander Gurjanow, dane te "nie odbiegają od średnich rocznych wskaźników
umieralności osadników i bieżeńców we wszystkich regionach ich osiedlenia w
ZSRR". Według danych statystycznych, w latach 1940-1941 z Kresów
Wschodnich zostało deportowanych 462-490 tys. osób, z których zmarło ponad
16 tysięcy.
Należy jednak zauważyć, iż liczba obywateli deportowanych w głąb ZSRS od
lutego 1940 r. do czerwca 1941 r. jest podawana nadal w bardzo dużym rozróżnieniu.
Niektóre publikacje mówią o 980 tys. – 1 mln 080 tys. deportowanych.

Straty sił zbrojnych
Jako pierwsze zostały podane straty wojska, które zostały poniesione wskutek
bezpośrednich działań wojennych. Ich rozkład, według autorów opracowania z
1947 r., przedstawiał się następująco (tabela 6.).

Dane zawarte w tabeli 6. muszą zostać zweryfikowane w oparciu o liczne
opracowania wydane po jej opracowaniu. W 1989 r. Stefan Zwoliński ustalił, że
w regularnych jednostkach wojskowych oraz w konspiracji zginęło 239,8 tys. żołnierzy.
Wystarczy przytoczyć wyliczenia podawane przez Tadeusza Paneckiego (tabela 7.).

Porównując liczby z obu tabel, widać liczne różnice. Pierwszą z nich jest
liczba strat bezwzględnych (zabici, zmarli z ran, trwale zaginieni bez wieści)
w kampanii polskiej 1939 roku. Występują tu liczby: 66 300 – BOW, ponad 70
tys. – C. Łuczak, 95-97 tys. – T. Panecki. Niewątpliwie liczba podawana przez
BOW jest zaniżona, skoro na cmentarzach w Polsce jest 70 tys. 520 grobów żołnierzy
z kampanii polskiej 1939 r., a na Kresach Wschodnich takich grobów jest jeszcze
co najmniej 964. Liczba żołnierzy polskich, którzy ponieśli śmierć z rąk
Armii Czerwonej we wrześniu 1939 r., jest szacowana od kilku tysięcy – C. Łuczak,
do 17-19 tys. – T. Panecki. Wymaga dalszych badań liczba zmarłych z ran.
Niewątpliwie trudniejszym zadaniem jest obliczenie strat poniesionych w czasie
walki zbrojnej w okupowanym kraju. Autorzy sprawozdania BOW przedstawili je następująco:
20 tys. zabitych, 30 tys. rannych. Wojskowy Instytut Historyczny straty żołnierzy
podziemia obliczył na 200 tys. zabitych i aresztowanych, w tym 62 tys. z AK.

Straty ludności cywilnej
Straty ludności cywilnej, będące wynikiem bezpośrednich działań wojennych,
w okresie wojny podawane są w bardzo dużym rozróżnieniu: od 521 tys. – BOW,
do 365 tys. (ok. 200 tys. + 165 tys.) – C. Łuczak. W tym drugim wypadku mamy
podsumowane jedynie straty ludności cywilnej z 1939 r. i Powstania
Warszawskiego. Brak tutaj liczby strat tej ludności w wyniku działań
wojennych na innych frontach, zwłaszcza z okresu 1944-1945. Wysokość strat
ludności cywilnej w Powstaniu Warszawskim jest podawana bardzo różnie, w
ostatnich latach na najwyższym poziomie około 250 tys. ludności określił te
straty PWN. Natomiast Władysław Bartoszewski określa straty ludności
cywilnej na mniej więcej 150 tys. zabitych, z czego około 50 tys. miało zginąć
w wyniku nalotów niemieckich, "ponad 40 000 mężczyzn, kobiet i dzieci
wymordowały na Woli, Ochocie, Starym Mieście i Czerniakowie oddziały
Reinefartha, Dirlewangera i Schmidta, tysiące – w alei Szucha – formacje
policyjne podległe Geiblowi i Hahnowi". Autorzy niemieccy przedstawiają
straty ludności cywilnej w czasie Powstania Warszawskiego w wysokości od 150
do 220 tysięcy.
Natomiast niewątpliwie najtrudniejszą rzeczą jest obliczenie strat ludności
powstałych na skutek działalności represyjnej okupantów. Jeżeli chodzi o
Niemców, to straty przez nich zadane podawane są w przedziale od 5 mln 100
tys. – C. Łuczak, do 5 mln 384 tys. – BOW.
Jednym z podstawowych zagadnień jest ustalenie liczby strat poniesionych w
obozach koncentracyjnych. W największym z nich KL Auschwitz-Birkenau zginęło
co najmniej 1 mln 100 tys. ludzi. Liczbę Polaków deportowanych do obozu KL
Auschwitz ocenia się na 140-150 tys. osób, z czego 10 tys. nie zostało
zarejestrowanych.
Do obozu na Majdanku zesłano co najmniej 275,5 tys. osób w 827 transportach,
jakie zdołano ustalić. Z obozu wywieziono w latach 1942-1944 około 45 tys.
osadzonych w 44 transportach, w tym 5,5 tys. na roboty do Rzeszy. Liczba osób,
która zginęła w obozie, jest podawana od 235 tys. (w tym 110 tys. Żydów i
123 tys. osób innych narodowości) do 250 tysięcy. Całość zagadnienia, a zwłaszcza
liczba ogólna osadzonych w obozie oraz liczba zamordowanych, wymaga dalszych
badań.
W odniesieniu do obozu KL Gross-Rosen ogółem udało się dotąd ustalić
nazwiska 72 tys. 452 więźniów. Zginęło tutaj około 40 tys. więźniów,
jednakże tylko 13 tys. 262 z nich znalazło się w niedawnych publikacjach Państwowego
Muzeum Gross-Rosen.
W obozie Stutthof od 2 września 1939 r. do 25 stycznia 1945 r. więziono około
110 tys. osób, z których zginęło około 65 tysięcy. Większość więźniów
stanowili Polacy, a było ich około 50-60 tysięcy.
Mówiąc o obozach koncentracyjnych, nie można pominąć ważnej, choć wywołującej
wiele emocji, publikacji poświęconej KL Warschau. Straty osobowe w tym obozie
szacuje się na około 20 tys. osadzonych. Ta liczba ofiar budzi szereg
kontrowersji wśród zwolenników publikacji sędzi Marii Trzcińskiej, która
podaje, że w obozie zginęło 200 tys. osób.
Według ustaleń Czesława Łuczaka, do wszelkiego rodzaju obozów odosobnienia
deportowano ponad 5 mln obywateli polskich (łącznie z Żydami i Cyganami). Z
liczby tej zginęło ponad 3 miliony.
Przy dokonaniu obliczeń dotyczących więzień na terenie Generalnego
Gubernatorstwa przyjęto, że przez każde z więzień śledczych podległych
policji bezpieczeństwa, Pawiak w Warszawie, Montelupich w Krakowie, Zamek w
Lublinie, Radom, przeszło po 100 tys. więźniów, z których 37 tys. zginęło
w egzekucjach, a o koło 60 tys. wywieziono do obozów koncentracyjnych. Dawałoby
to liczbę 400 tys. osadzonych w więzieniach, 148 tys. zamordowanych w
egzekucjach i 240 tys. zesłanych do obozów koncentracyjnych.

Próbę podliczenia ogólnych strat biologicznych obrazuje tabela 8.

Niezależnie od podanych wyżej liczb warto zapoznać się z innymi źródłami
strat ludności polskiej (tabela 9.).

Dotychczasowe działania historyków i demografów doprowadziły do szacunkowego
ustalenia, choć nie wolnego od sporych przybliżeń, strat biologicznych ludności
państwa polskiego poniesionych w trakcie II wojny światowej. Następnym etapem
powinno być sporządzenie, w oparciu o już istniejącą dokumentację oraz
dotychczasowego publikacje, kartoteki mieszkańców Polski poległych,
zamordowanych i zmarłych w latach 1939-1945.
Obok podstawowej bazy danych (kartoteki osobowej) winien być opracowany
precyzyjny katalog obrazujący całość strat w rozbiciu na poszczególne ich
przyczyny, dający wszakże możliwość bieżącego uzupełniania danych. Tym
katalogiem winni posługiwać się zarówno historycy, jak i demografowie w
dalszych pracach.

Dr Waldemar Grabowski, IPN Centrala