3 września 1939 r. – „krwawa niedziela bydgoska”

Nazwane przez propagandę Trzeciej Rzeszy „bydgoską krwawą niedzielą” wydarzenia z początku września 1939 roku nadal wzbudzają kontrowersje. Historycy spierają się o to, czy w Bydgoszczy została przeprowadzona antypolska akcja dywersyjna, czy doszło do niesprowokowanej masakry ludności niemieckiej. Obecnie przeważa pogląd, że w niedzielę, 3 września 1939 roku, wybuchły rozruchy przygotowane przez sabotażystów nasłanych z Rzeszy. Do specjalnie wyszkolonych dywersantów przybyłych drogą przez Wolne Miasto Gdańsk dołączyli niektórzy niemieccy mieszkańcy Bydgoszczy. Powstałe w ten sposób małe, kilkuosobowe grupy zostały rozlokowane w kilku punktach miasta i w jednym momencie rozpoczęły ostrzeliwanie wycofujących się na południe polskich żołnierzy. Niemcy mieli szybko przemieszczać się z miejsca na miejsce, by nie wpaść w ręce Polaków i doczekać do chwili wkroczenia oddziałów Wehrmachtu.

Natychmiast po wybuchu rozruchów żołnierze Wojska Polskiego oraz cywilni ochotnicy przystąpili do tłumienia dywersji. Zdarzało się przy tym, że Polacy omyłkowo strzelali do swoich. W mieście aresztowano wiele osób narodowości niemieckiej, na których ciążył choćby cień podejrzenia o udział w rozruchach. Jeśli przy kimś znaleziono broń, tego rozstrzeliwano na miejscu. Przez panujący rozgardiasz doszło do wypadków mordowania przypadkowych osób. Około godziny 16.00 strzały ucichły, a sytuacja zdawała się opanowana. Miejscowe władze wojskowe w obliczu konieczności opuszczenia Bydgoszczy zdecydowały się uwolnić uwięzionych. Następnego dnia, w poniedziałek, 4 września 1939 roku, strzały „zza węgła” rozległy się ponownie. W mieście tego dnia nie było już żadnych polskich władz, które ewakuowały się poprzedniej nocy. Przez Bydgoszcz ciągnęli ostatni żołnierze z rozbitych polskich jednostek. Wojskowi ci wraz z członkami ochotniczej Straży Obywatelskiej ponownie przystąpili do tłumienia niemieckiej ruchawki. W mieście zapanował chaos, doszło do licznych samosądów. Otrzeźwienie przyniosły dopiero drastyczne posunięcia okupantów, którzy wkroczyli do Bydgoszczy 5 września.
Dochodzenie w sprawie wydarzeń z 3 i 4 września 1939 roku strona niemiecka rozpoczęła jeszcze w czasie kampanii wojennej w Polsce. Zajęła się nim specjalnie powołana Placówka Badawcza Wehrmachtu ds. Naruszania Prawa Międzynarodowego. Polskie śledztwo w sprawie „bydgoskiej krwawej niedzieli” wszczęła w 1945 roku ówczesna Główna Komisja Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce. Dalsze czynności prowadzili prokuratorzy Okręgowej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Bydgoszczy. Dodatkowo w latach 50. i 60. w Polsce oraz w RFN przeprowadzono odrębne akcje zbierania relacji i wspomnień. Wszystkie te działania były obciążone poważnymi wadami. W zeznaniach niemieckich akty dywersji celowo pominięto, za to nadmiernie eksponowano nienawiść Polaków i niemieckie ofiary. W polskich dokumentach podkreślano zamachy bydgoskich Niemców, bez podania informacji o dokonanych mordach na niewinnych członkach mniejszości niemieckiej. Wartość dokumentarną zbieranych relacji osłabia też moment ich składania. Na zeznaniach złożonych jeszcze w 1939 roku ciążą bądź hasła propagandy nazistowskiej, bądź strach przed terrorem aparatu represji III Rzeszy. Zeznania polskich świadków z 1945 roku zbierano po tragicznych doświadczeniach niemieckiego zmasowanego odwetu z jesieni 1939 roku. W relacje składane kilkanaście lat po wojnie niejednokrotnie wplecione są nawet podświadomie liczne opisy wydarzeń opublikowane do tego czasu na łamach prasy i w specjalnych wydawnictwach.
„Krwawa niedziela bydgoska” została perfidnie wykorzystana przez nazistowskich propagandystów. Sam Joseph Goebbels zadbał o to, by przedstawiono ją w sposób poruszający, tak aby mogła stanowić przeciwwagę dla relacji o okrucieństwach popełnionych przez Niemców we wrześniu 1939 roku w Polsce. Po roku 1945 historiografia niemiecka poświęcała zagadnieniu „bydgoskiej krwawej niedzieli” niewiele miejsca. Przeważnie zajmowali się nim badacze związani z ziomkostwami wysiedlonych z Pomorza Niemców. Pisali oni o masakrze ludności niemieckiej, zaprzeczając zarazem jakiejkolwiek prowokacji z jej strony. Polscy historycy zawsze lansowali tezę, że w Bydgoszczy na początku II wojny światowej Niemcy przeprowadzili szeroko zakrojoną akcję dywersyjną. Od kilku dobrych lat linia podziału na zwolenników tezy o masakrze bądź dywersji nie przebiega już według narodowości autorów. Najbardziej spektakularnym przykładem mogą tu być poglądy dwóch wybitnych znawców wydarzeń bydgoskich, redaktora Güntera Schuberta – zwolennika tezy o zamierzonej dywersji, i profesora Włodzimierza Jastrzębskiego – opowiadającego się za tezą o niesprowokowanej masakrze.
Dotychczas nikomu nie udało się odnaleźć dokumentów z planami bydgoskiej dywersji lub raportami z jej przeprowadzenia – co nie oznacza, że takich dokumentów nie było. Analizowane poszlaki można połączyć w logiczną i przekonywającą całość. Wiele wskazuje na to, że rozruchy bydgoskie zostały wywołane przez nazistowskie cywilne tajne służby, ale ich funkcjonariusze skierowani do Bydgoszczy z Berlina najprawdopodobniej w większości zginęli podczas walk ulicznych 3 i 4 września. Brak ostatecznych dowodów na potwierdzenie lub obalenie tezy o dywersyjnym charakterze wydarzeń bydgoskich stawia przed historykami szczególne wyzwanie. Nie należy tracić nadziei, że dalsze prace (w tym żmudne poszukiwania archiwalne) umożliwią bardziej jednoznaczną interpretację wydarzeń tzw. bydgoskiej krwawej niedzieli.