Szkoła promocji człowieka

Od ponad dwudziestu lat mapę edukacyjną Polski powoli i systematycznie
dopełnia szkolnictwo katolickie. Z jednej strony, wraz z innymi szkołami
niepublicznymi, legitymizuje pluralizm polskiego systemu edukacji, z drugiej –
wnosi własną oryginalną specyfikę organizacyjną, oświatową, przede wszystkim
formacyjną.

Współczesna szkoła katolicka jest spadkobiercą długiej i bogatej tradycji
edukacyjnej Kościoła katolickiego, inspirowanej Ewangelią. Stanowi złożone
zjawisko oświatowe i pedagogiczne. Jako autentyczna szkoła posiada podmiotowość
w systemie edukacji, realizując typowe dla każdej szkoły cele, funkcje i zadania
określone przez teorię i praktykę pedagogiczną oraz przez prawo oświatowe.

Jednocześnie szkoła katolicka posiada podmiotowość kościelną, decydującą o
jej specyfice i oryginalności, o jej istocie i posłannictwie. Sobór Watykański
II podkreśla, że szkoła katolicka zdąża "do celów kulturalnych i do prawdziwej
formacji młodzieży" (Deklaracja o wychowaniu chrześcijańskim 8). Do istotnych
elementów charakteryzujących szkołę katolicką należą: autentyczna i typowa
organizacja instytucji szkolnej; aprobata kościelna (biskupa diecezjalnego);
chrześcijańska koncepcja programu dydaktyczno-wychowawczego; integralna formacja
ludzka i chrześcijańska uczniów; zasada wolności i miłości w procesie
edukacyjnym; odpowiednia kadra nauczycieli (por. kan. 803, DWCH 8). W oparciu o
powyższe zasady można mówić o uniwersalnym modelu szkoły katolickiej. Na jego
podstawie powstają różnorodne szkoły, tworząc bogactwo edukacyjne, kulturowe i
duchowe. Młodzież ucząca się w szkołach katolickich oprócz pełnej formacji
ludzkiej i chrześcijańskiej może doświadczyć specyfiki duchowości założycieli
wspólnot prowadzących szkoły czy patronów, których imiona noszą szkoły.
Doświadczenie wyniesione ze szkoły z pewnością pozostawia istotny ślad w
duchowości wychowanków, w ich systemie wartości.

200 tysięcy szkół

Szkolnictwo katolickie cieszy się znaczącą popularnością nie tylko wśród
katolików. Ksiądz kardynał Zenon Grocholewski, prefekt Kongregacji Wychowania
Katolickiego, wskazuje, że do 200 tysięcy szkół katolickich w świecie uczęszcza
ok. 45 milionów uczniów. W Europie Kościół katolicki prowadzi największą liczbę
szkół spośród niepaństwowych organizacji. W 39 tysiącach szkół katolickich uczy
się ok. 7,5 miliona uczniów, np. w Belgii do szkół katolickich uczęszcza 60
proc. uczniów, w Irlandii – 30 proc., w Holandii – 29 proc., we Francji i
Hiszpanii – 20 proc., we Włoszech – 10 proc., na Słowacji – blisko 5 proc., w
Niemczech – 3 procent.

W Polsce przeobrażenia ustrojowe i demokratyzacja życia publicznego
umożliwiły znaczący rozwój szkolnictwa katolickiego. Na początku transformacji w
1989 roku funkcjonowały zaledwie 24 szkoły katolickie wraz z niższymi
seminariami duchownymi. Obecnie do ponad 500 szkół uczęszcza ok. 50 tys.
uczniów. Różnego typu szkoły katolickie: podstawowe, gimnazjalne,
ponadgimnazjalne, prowadzą działalność we wszystkich województwach i diecezjach.
Chociaż ich liczba nie jest zbyt wielka statystycznie, to jednak znacząca
jakościowo. Rozwój polskiego szkolnictwa katolickiego uwarunkowany jest przede
wszystkim środkami materialnymi i infrastrukturą, a także aktywnością rodziców
katolickich i środowisk kościelnych, ponieważ prawo oświatowe nie stanowi
przeszkody. Wszystkie szkoły katolickie w Polsce są zrzeszone w Radzie Szkół
Katolickich, która zapewnia formację pedagogiczną, prawną i chrześcijańską
nauczycielom, dbając o tożsamość katolickich instytucji wychowawczych.

Oryginalność i atrakcyjność edukacyjna

Każda polska szkoła katolicka (publiczna i niepubliczna) realizuje program
kształcenia i wychowania zgodny z podstawą programową. Dzięki temu wszyscy jej
uczniowie mają zapewnione porównywalne wykształcenie z uczniami szkół
publicznych, a często wyższe. Natomiast jej specyfiką jest integracja programu
nauczania z wychowaniem chrześcijańskim, integracja edukacji i ewangelizacji.

W centrum programu edukacyjnego jest Jezus Chrystus, ten swoisty "klucz do
rozumienia świata i człowieka" (Jan Paweł II). W Jego perspektywie dokonuje się
poznawanie świata natury i kultury, z poszanowaniem metod poszczególnych nauk.
Kształtuje się światopoglądowa jedność nauki i wiary. W wychowaniu Jezus,
Bóg-Człowiek, jest punktem odniesienia, wzorem doskonałego człowieczeństwa,
personalnym symbolem wartości. Taki program edukacyjny preferuje pełne,
uporządkowane w treści i metodzie wychowanie całego człowieka, wszystkich jego
wymiarów: fizycznego, psychicznego, społecznego, kulturowego, duchowego. Jest to
tzw. integralne wychowanie: osobowe i moralne (społeczne), naturalne i
chrześcijańskie. Dzięki temu można powiedzieć za Janem Pawłem II, że szkoła
katolicka dokonuje "promocji człowieka".Specyfikę edukacyjną szkoły katolickiej
wyczuwają uczniowie i rodzice. Jedni wybierają ją ze względu na wysoki poziom
kształcenia, inni – a jest ich większość – z racji klimatu szkoły przyjaznej
uczniowi. Określają go dwie zasadnicze wartości: wolność i miłość (DWCH 8),
które wprowadzają atmosferę bezpieczeństwa, oczekiwaną przez uczniów i rodziców
na każdym etapie edukacji, zwłaszcza w gimnazjum. W takim klimacie uczniowie
mają szansę odkrywania wartości i motywacji do własnego rozwoju, do dobrego i
twórczego społecznie życia. W tym tkwi atrakcyjność szkoły katolickiej dla
rodziców, którzy pragną prawdziwie ludzkiej i chrześcijańskiej formacji dla
swoich dzieci, a przede wszystkim dla uczniów, ponieważ w środowisku szkoły mają
niebywałą okazję uzyskania dobrego wykształcenia i klarownego wychowania,
przygotowującego ich do wyzwań życiowych i cywilizacyjnych.

Osiągnięcia edukacyjne

Szkoła katolicka ze swej istoty nie jest ukierunkowana na rywalizację z
innymi szkołami, na sukces sam w sobie. Jej priorytetem jest wspomaganie
integralnego rozwoju każdego ucznia na miarę jego możliwości. Dotyczy to zarówno
kształcenia, jak i wychowania. Zatem efektywność szkoły trzeba mierzyć
przyrostem wiedzy i umiejętności ucznia oraz miarą doskonalenia jego postaw.

W zakresie dydaktycznym w pewnej mierze odpowiada tej filozofii tzw. wartość
dodana, ustalana dla poszczególnych szkół na podstawie wyników egzaminów
zewnętrznych. Można ją poznać na stronach Ministerstwa Edukacji Narodowej.
Natomiast popularne rankingi klasyfikują szkoły na podstawie średnich wyników
egzaminacyjnych, osiągnięć w olimpiadach i konkursach. Na przykład w rankingu
"Perspektyw" opublikowanym w 2012 r. wśród 500 najlepszych liceów w Polsce
znalazło się 51 katolickich (na 139 wszystkich liceów katolickich), w 3
województwach na pierwszym miejscu, a w 11 – w pierwszej dziesiątce.

Jest oczywiste, że szkoły katolickie poprzez swoje rozbudowane programy
edukacyjne, dodatkowe zajęcia szkolne i pozalekcyjne dążą do maksymalnego
rozwoju uczniów oraz uczestnictwa najzdolniejszych w różnych olimpiadach
przedmiotowych, w których systematycznie odnoszą sukcesy. Kształceniu na wysokim
poziomie sprzyja stałe doskonalenie infrastruktury szkół, wyposażenie w
najnowsze środki dydaktyczne, np. tablice interaktywne, pracownie komputerowe
itp. W ostatnich latach do istotnej zmiany w tym zakresie w wielu szkołach
katolickich przyczyniła się skutecznie Rada Szkół Katolickich.

Odwołując się do nauczania Jana Pawła II, trzeba stwierdzić, że rozwój
szkolnictwa katolickiego jest priorytetem apostolskim, który "wart jest
najwyższych ofiar" (Polska, 1999), ponieważ w materialistycznym i rozbitym
świecie szkoły katolickie "mówią o sensie życia, o wartościach i o wierze, która
stanowi o życiu pełnym sensu" (Kanada, 1982). Dlatego Papież wprost mówi do
uczniów: "Macie szczęście zdobywania formacji w szkole chrześcijańskiej,
przypominam, że znajdujecie się w sytuacji uprzywilejowanej" (Watykan, 1979).

Słowa Jana Pawła II nic nie straciły na aktualności. Potwierdza je nauczanie
Benedykta XVI. Istotnym zadaniem jest nie tylko ilościowy rozwój szkolnictwa
katolickiego w Polsce, lecz także jakościowy, wiernie oparty na jego oryginalnej
tożsamości.

W dniach 24-25 IV 2012 r. odbędzie się na KUL sesja naukowa poświęcona
kreowaniu tożsamości szkoły katolickiej (zapisy jeszcze aktualne – informacje na
stronie internetowej Katedry Dydaktyki i Edukacji Szkolnej Instytutu Pedagogiki
KUL).

Ks. prof. Adam Maj
Instytut Pedagogiki KUL