Niezwykła encyklopedia

Ponad 3 tys. nazwisk i miejscowości można znaleźć w książce Marka Paula
"Ratowanie Żydów przez polskie duchowieństwo katolickie w czasie wojny.
Świadectwa ocalonych". Jest to jedna z najbardziej kompletnych prac o roli
duchowieństwa katolickiego w pomocy Żydom podczas okupacji niemieckiej.

Publikacja opiera się na świadectwach ocalonych Żydów oraz na dokumentach
archiwalnych i źródłach opublikowanych m.in. w językach: hebrajskim, jidisz,
polskim i angielskim. Mark Paul opisuje m.in. udzielenie pomocy Żydom przez
obecnego ks. bp. Albina Małysiaka, siostry franciszkanki, które ocaliły 500
dzieci żydowskich w różnych klasztorach, przypomina postać ks. Marcelego
Godlewskiego, proboszcza kościoła Wszystkich Świętych położonego w granicach
getta warszawskiego, oraz ks. bp. Karola Niemiry, rezydującego w swej dawnej
parafii św. Augustyna, a także zastępy księży i sióstr zakonnych –
sprawiedliwych wśród narodów świata. Przywołuje historię duchownych
zamordowanych przez Niemców za pomoc Żydom. Książka zawiera także listę
zgromadzeń zakonnych i domów, gdzie ratowano Żydów.
Paul przytacza również tragiczną statystykę strat polskiego duchowieństwa w
okresie niemieckiej i sowieckiej okupacji. Do obozów koncentracyjnych niemieccy
naziści zesłali 3647 księży, 389 kleryków, 341 braci zakonnych, 1117 sióstr
zakonnych. Z tego grona w obozach zamordowano 1996 księży, 113 kleryków i 238
sióstr zakonnych. Wielu duchownych zabito poza obozami koncentracyjnymi.
W 1939 r. w Polsce posługę pełniło ponad 10 tys. księży diecezjalnych. Podczas
wojny niemieccy naziści zamordowali 2647 kapłanów diecezjalnych. Kościół w
Polsce stracił wielu duchownych, ale proporcje w różnych diecezjach były różne:
w diecezji włocławskiej zamordowano 220 księży, czyli 49,2 proc. całego
tamtejszego duchowieństwa. Najmniej kapłanów zabito w diecezji łódzkiej – 132,
czyli 36,8 proc., i w diecezji poznańskiej – 212, czyli 31,1 procent. Dane te
oznaczają, że co trzeci kapłan, a w niektórych diecezjach co drugi, został
zamordowany. Ponadto ponad 240 księży i ok. 30 kleryków zostało zamordowanych
przez Sowietów w Polsce Wschodniej (wrzesień 1939 – czerwiec 1941). Trzynastu
biskupów zostało umieszczonych w niemieckich obozach koncentracyjnych albo
zmuszonych do opuszczenia swych diecezji. Z ich grona zginęli: ks. bp Leon
Wetmański, sufragan płocki (10 maja 1941 – Działdowo), ks. abp Antoni
Nowowiejski, ordynariusz płocki (20 czerwca 1941 – Działdowo), ks. bp Michał
Kozal, sufragan włocławski (26 stycznia 1943 – Dachau), ks. bp Władysław Goral,
sufragan lubelski (1945 – bunkier w Berlinie).
Mimo okrutnych represji wymierzonych w Kościół katolicki biskupi i
administratorzy apostolscy starali się pomagać zarówno Polakom, jak i Żydom.
Paul przypomina m.in. heroizm ks. bp. Jana Kantego Lorka z Sandomierza, który
ukrywał Żydów w wieży katedry i w seminarium, czy ks. bp. Teodora Kubinę z
Częstochowy, który polecił księżom wydawać Żydom fałszywe metryki chrztu.
Administrator apostolski diecezji lubelskiej ks. Zygmunt Surdacki za pomoc Żydom
został wywieziony do Auschwitz i zamordowany 30 kwietnia 1941 roku. Jego los
podzielił wikariusz generalny diecezji pińskiej (poprzedniczki diecezji
drohiczyńskiej) ks. Witold Iwicki, zabity za pomoc ludności żydowskiej 22
stycznia 1943 roku.
W książce znajduje się jeszcze wiele innych przykładów i świadectw. Chociaż
publikacja jest w języku angielskim, to jednak nazwy własne podawane są w języku
polskim, dlatego łatwo wyszukać w wersji dostępnej w internecie interesujące nas
miejscowości czy nazwiska. Praca Marka Paula to obowiązkowa lektura nie tylko
dla pasjonatów historii.

 

Ks. Paweł Rytel-Andrianik
 

Mark Paul, Wartime Rescue of Jews by the Polish Catholic Clergy.
The Testimony of Survivors, Toronto 2009.

Książkę można pobrać bezpłatnie z internetu, wchodząc na stronę Kongresu Polonii
Kanadyjskiej:
http://www.kpk-toronto.org/archives/clergy_rescue_saving_jews.pdf