Wielkie granie

Konkurs Chopinowski jest zaliczany do grona najstarszych i najbardziej
prestiżowych konkursów muzycznych na świecie. Należy również do nielicznej grupy
monograficznych konkursów pianistycznych, poświęconych muzyce jednego
kompozytora. Ogłoszenie wyników zmagań młodych pianistów przewidziano na 20
października. Dzień później w Teatrze Narodowym zaplanowano koncert laureatów.

Polskie środowisko muzyczne w okresie II Rzeczypospolitej wiele lat dyskutowało
nad koniecznością powołania do życia międzynarodowej imprezy muzycznej
promującej dzieła Fryderyka Chopina. Wreszcie Jerzy Żurawlew, wybitny polski
pianista, pedagog i kompozytor, stał się inicjatorem i jednym z organizatorów
konkursu. To on doprowadził do tego, że Warszawskie Towarzystwo Muzyczne
powołało Komisję Wykonawczą Konkursu, złożoną z pedagogów Wyższej Szkoły
Muzycznej im. Fryderyka Chopina. Komisja opracowała regulamin konkursu, ustaliła
jego program i skład jury. Warto pamiętać, że jury pierwszego konkursu składało
się tylko z polskich muzyków, co miało być sposobem na ujednolicenie polskiego
stylu interpretacji muzyki Chopina. Uważano bowiem, że narodowy styl polskiej
interpretacji powinien zostać uznany przez cały świat (już kilka lat później
okazało się, że to mylny sąd). Pierwszemu dwunastoosobowemu składowi jury
przewodniczył Witold Maliszewski, dyrektor Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego,
zarazem dyrektor Wyższej Szkoły Muzycznej im. Fryderyka Chopina w Warszawie.
Wreszcie 23 stycznia 1927 roku w sali koncertowej Filharmonii Warszawskiej
rozpoczął się I Międzynarodowy Konkurs Pianistyczny im. Fryderyka Chopina. Jego
program składał się z dwóch etapów. W pierwszym wykonywano po dwa nokturny,
preludia, mazurki oraz dwie etiudy. Podczas drugiego etapu jego uczestnik był
zobowiązany da zaprezentowania dwóch części z dowolnie wybranego koncertu e-moll
lub f-moll. W konkursowe szranki stanęło 10 pianistów zagranicznych i 16
polskich. Wieczorem 30 stycznia ogłoszono, że I nagrodę otrzymał Lew Oborin (ZSRS).
Druga przypadła polskiemu pianiście Stanisławowi Szpinalskiemu, który był
uczniem Ignacego Jana Paderewskiego. Trzecią otrzymała również polska pianistka
Róża Etkin-Moszkowska. Nagrodę specjalną ufundowaną przez Polskie Radio za
najlepsze wykonanie mazurków otrzymał Henryk Sztompka. Honorowy patronat nad
konkursem objął prezydent Ignacy Mościcki.
Od samego początku założono, że kolejne konkursy odbywać się będą co pięć lat.
Doskonała opinia, jaką zyskał konkurs z 1927 roku, sprawiła, że do II edycji
zgłosiło się już 55 młodych pianistów z 17 krajów oraz dwoje bezpaństwowców –
rosyjskich emigrantów. Najliczniejszą grupę stanowili Rosjanie (12) i Polacy
(32). Oceniało ich już międzynarodowe jury, któremu przewodniczył Adam
Wieniawski. Czas konkursu został wydłużony z ośmiu do osiemnastu dni, a jury
otrzymało do dyspozycji 15 nagród pieniężnych ufundowanych przez instytucje i
osoby prywatne oraz 10 dyplomów honorowych. Pierwszą nagrodę Prezydenta
Rzeczypospolitej otrzymał Alexander Uninski, uczeń Lazare’a Lévy’ego. Drugą –
Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, zdobył ociemniały pianista
węgierski Imre Ungar, od samego początku wielki faworyt publiczności. Trzecią –
Prezydenta Warszawy, przyznano polskiemu pianiście Bolesławowi Konowi.
Do rozegranego na przełomie lutego i marca 1937 r. III Konkursu zgłosiła się już
rekordowa liczba 250 młodych pianistów z 21 krajów, z czego do bezpośredniego
udziału w konkursowych zmaganiach dopuszczono 105 osób, których grę oceniało aż
trzydziestoosobowe jury z 12 państw. Podczas tego konkursu po raz pierwszy
ufundowano nagrodę publiczności. Otrzymała ją japońska pianistka Chieko Hary,
pominięta w oficjalnym rozdziale nagród dokonanym przez jury, co wywołało
ogromną awanturę w gmachu filharmonii. By zapobiec dalszym rozruchom wzburzonej
publiczności, bogaty przemysłowiec Stanisław Meyer ogłosił, że ufundował nagrodę
specjalną dla pokrzywdzonej pianistki. Nagroda ta stała się z czasem tradycją
chopinowskiego konkursu, podobnie zresztą jak towarzyszące jej starcia między
publicznością a jurorami. Dla nas ważnym faktem stało się zdobycie III nagrody
przez Witolda Małcużyńskiego.
Wybuch II wojny światowej i trudne powojenne lata sprawiły, że IV Konkurs mógł
się odbyć dopiero w 1949 roku. Następny – V, rozegrano po sześciu, a nie po
pięciu latach. Najważniejszym wydarzeniem IV Konkursu było zdobycie trzech
głównych nagród przez polskich pianistów. Pierwszą nagrodę otrzymały ex aequo:
Halina Czerny-Stefańska i Bella Dawidowicz z ZSRS. Druga przypadła Barbarze
Hesse-Bukowskiej, trzecia Waldemarowi Maciszewskiemu. Wszyscy przez lata
wspaniałych karier potwierdzili słuszność sędziowskiego werdyktu!
Od 1960 roku Konkurs Chopinowski wrócił do pięcioletniego okresu jego
przeprowadzania, stając się jednym z najbardziej prestiżowych konkursów tego
typu na świecie. Oczywiście nie obyło się w międzyczasie bez głośnych awantur
między publicznością i jurorami, a nawet między tymi ostatnimi. Najgłośniejsza
przetoczyła się za sprawą Ivo Pogoreli˘ca podczas X Konkursu w 1980 roku, który
zakończył się kilkoma skandalami. Jednych raziła jego nonszalancja w zachowaniu
i wyglądzie (najczęściej występował w swetrze lub pogniecionej koszuli), innych
przyprawiał o sercowe palpitacje sposobem gry muzyki Chopina. Zasiadająca w jury
Marta Argerich zachwycona grą młodego Jugosłowianina obraziła się na pozostałych
członków jury za niedopuszczenie artysty do finału i opuściła to gremium.
Podobnego zdania byli również Paul Badura-Skoda i Nikita Magaloff. W geście
uznania dla jego niekonwencjonalnego podejścia do muzyki Chopina przyznano mu
wtedy ustanowioną specjalnie Nagrodę Polskich Krytyków Muzycznych oraz specjalną
nagrodę Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego. Zachwycona grą Pogoreli˘ca Irena
Eichlerówna ufundowała mu prywatną nagrodę.
Jury i publiczność jeszcze bardziej porwały występy dwóch Polaków,
bezapelacyjnych zwycięzców: IX Konkursu – Krystiana Zimermana, oraz XV – Rafała
Blechacza. Dzisiaj obaj zaliczani są do absolutnej światowej czołówki pianistów,
każdy ich występ okazuje się wielkim wydarzeniem artystycznym. Warto jeszcze
choćby wspomnieć o pozostałych polskich laureatach: Adam Harasiewicz zwyciężył w
konkursie w 1955 roku, dziesięć lat później Marta Sosińska zdobyła III nagrodę.
Piotr Paleczny został laureatem trzeciej nagrody w 1970, a Krzysztof Jabłoński w
1985.
Decyzją jury, pod przewodnictwem prof. Andrzeja Jasińskiego, do udziału w
tegorocznym XVI Konkursie zakwalifikowanych zostało 81 pianistów, z 350
zgłoszonych. Największą grupę wśród nich stanowią reprezentanci Japonii – aż 16
młodych artystów, a także Rosji – 11 muzyków. Polskę reprezentować będzie
sześcioro pianistów: Fares Marek Basmadji, Marek Bracha, Jacek Kortus, Marcin
Koziak, Joanna Różewska, Gracjan Szymczak i Paweł Wakarecy. Większość wykonawców
odpadnie w trzech etapach poprzedzających finał, do którego może zostać
zakwalifikowanych sześciu artystów.
Zgodnie z tradycją 17 października, w dniu śmierci Chopina, następuje przerwa w
konkursowych zmaganiach. Tego dnia o godzinie 20.00 w kościele Św. Krzyża w
Warszawie odprawiona zostanie uroczysta Msza Święta, podczas której wykonywane
będzie Requiem d-moll KV 626 W.A. Mozarta. Wykonawcy: Orchestre des
Champs-Élysées pod dyrekcją Philippe Herreweghe’a.
Organizatorem szesnastej edycji jest po raz pierwszy Narodowy Instytut Fryderyka
Chopina. Dotychczas pieczę nad konkursem sprawowało Towarzystwo im. Fryderyka
Chopina w Warszawie.

Adam Czopek