Tyś Częstochowska i Tyś Ostrobramska

Sanktuaria maryjne, a zwłaszcza Jasna Góra w Częstochowie i Ostra Brama w Wilnie, odegrały ważną rolę w dziejach życia religijnego, kulturalnego i społeczno-narodowego Rzeczypospolitej Obojga Narodów i II Rzeczypospolitej, podobnie jak np. Gniezno czy Święty Krzyż w średniowieczu. Już Adam Mickiewicz „jasność” Częstochowy i „światłość” Ostrej Bramy stawiał na równi, kiedy modlił się w „Inwokacji” o powrót „na ojczyzny łono” i o natchnienie.

W latach PRL Ostra Brama stała się tematem tabu. Obawiano się nawet głośno mówić o niej, żeby nie narażać się na posądzenie o rewizjonizm czy wrogi stosunek do socjalizmu. Pielgrzymki do Częstochowy i innych sanktuariów w Polsce odbywały się przez cały okres PRL mimo różnych szykan ze strony władz. W kulturze życia religijnego, zarówno wysokiej, jak i masowej, Jasna Góra zajmuje dziś czołowe miejsce. Ostra Brama natomiast i kresowe ośrodki pątnicze przestały do Polski należeć, więc ich popularność zmalała, a niektórych nawet, ze zrozumiałych względów, zamarła. Od lat 90. odwiedzają je, zwłaszcza Ostrą Bramę, turyści i pątnicy także z naszego kraju. Warto więc przybliżyć to słynne wileńskie sanktuarium czczone nie tylko przez Litwinów i Polaków, lecz również przez całą środkową Słowiańszczyznę, głównie katolicką i unicką (grekokatolicką), ale także prawosławną, protestancką. Wielorakość wyznaniowa i obrządkowa sanktuariów na Litwie i na całych wschodnich terenach dawnej Rzeczypospolitej była następstwem wielowiekowego współistnienia różnych religii, kultur i nacji na tych ziemiach.

Maryjne sacra loca na Kresach
Z 271 wielkich sanktuariów istniejących w dawnej Rzeczypospolitej, nie licząc ośrodków innowierczych, na Kresy przypadało według leksykonu A. Jackowskiego („Miejsca święte Rzeczypospolitej”) 41 ośrodków maryjnych. Były to: sanktuaria rzymskokatolickie (31), grekokatolickie (4), ormiańskie (2), prawosławne (4, w tym jedno staroobrzędowe). W XIX wieku w zaborze rosyjskim liczba ich malała, a liczba sanktuariów przypadających na określone wyznanie zmieniała się, gdyż masowo zamykano katolickie kościoły i miejsca kultu lub przekształcano je w cerkwie.
W ulotkach adresowanych do pielgrzymów w latach międzywojennych wyliczano ogółem „na ziemi polskiej około tysiąca świątyń, w których obraz Najświętszej Bogarodzicy, wsławiony cudami łask wszelkich, rokrocznie gromadzi nieprzejednane rzesze”. (Rkp. PAN, Oddz. Kr., 2788, k. 203). W samych cerkwiach prawosławnych na obszarach wschodnich Rzeczypospolitej znajdowało się do II wojny światowej blisko 200 cudownych wizerunków Matki Boskiej, Chrystusa, Trójcy Świętej, aniołów i świętych.
W Wielkim Księstwie Litewskim połączonym z Królestwem Polskim od czasu Unii w Krewie występowało 6 dużych maryjnych ośrodków pątniczych: Ostra Brama w Wilnie, Kalwaria Żmudzka, Szydłów w pobliżu Rosieni, Troki, Białynicze, Żydowice. Chrześcijańskie sacra loca w ogóle związane były najczęściej z kultem Matki Boskiej. Najsłynniejszym spośród nich stała się Ostra Brama, czyli sanktuarium Matki Boskiej Miłosierdzia w Wilnie, niezwykle atentowane przez Polaków, Litwinów, Białorusinów, Ukraińców, a także przez zagraniczne ośrodki polonijno-kresowiackie. Ostra Brama jako siedziba sanktuarium zrosła się z polską przeszłością Wilna, stała się swoistym, historycznie ukorzenionym „logo”.

Madonna Wileńska w portalu miejskim
Słynny obraz Matki Boskiej Miłosierdzia w Wilnie znajduje się w bramie prowadzącej do miasta od strony południowo-wschodniej, otwierającej się na trakt do Miednik i Krewa. Został tam umieszczony zgodnie ze starym zwyczajem ozdabiania murów i bram miejskich świętymi obrazami. Bramę tę nazywano „miednicką”, „trocką” albo „ostrą”, gdyż obszar miasta w pobliżu niej wyraźnie się zwężał, tworząc zabudowę określaną jako „ostry koniec”. Wilno zostało otoczone murami na początku XVI wieku. Ostrą Bramę zbudowano w latach 1503-1514 w stylu nacechowanym gotykiem, gdyż renesans zadomowił się tam później. Jagiellonowie dbali o upiększanie ważnej, południowej bramy jako symbolu Wilna, z którego się wywodzili.
W portalu ostrobramskim początkowo znajdowały się dwa wizerunki, jak mówiono: „na deskach dębowych jednej miary i jedną ręką” malowane: Pana Jezusa „w ręku świat trzymającego” (Chrystusa Króla), który Ojcowie Karmelici po objęciu kurateli przenieśli z zewnątrz do holu klasztornego przy bibliotece oraz Matki Boskiej, pozostający nadal nad Ostrą Bramą. Pierwotnie obrazy Chrystusa i Jego Matki, stanowiące harmonijną całość, były nieosłonięte, co narażało je na niszczący wpływ atmosfery. Nie ustalono, kto je wykonał. Chociaż umieszczanie obrazów i figur sakralnych w murach i bramach miast w celu zaskarbienia sobie bezpieczeństwa czy patronatu nie należało do rzadkości, żaden z takich obiektów w Rzeczpospolitej, poza Ostrą Bramą, nie stał się wielkim, ogólnopolskim ośrodkiem pątniczym.
W 1668 r. nad łukiem Ostrej Bramy zbudowana została drewniana kaplica, do której uroczyście wnieśli obraz najwyżsi dostojnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego, a w urzędowych dokumentach zaczęto określać obraz jako cudowny. Kaplica owa spłonęła w 1711 roku. Cudowny obraz ocalał. Zaraz zaczęto budowę nowej, murowanej kaplicy. Prace trwały od 1712 do 1715 roku. Pod koniec XVIII wieku, zgodnie z poleceniem władz carskich, przystąpiono do wyburzania murów obronnych oraz bram wiodących do miasta. Ocalała tylko i przetrwała do dziś Ostra Brama, którą poddano renowacji w latach 1828-1830, a po upływie wieku powtórnie w latach 1927-1933. Ostatnio Ostra Brama została odrestaurowana przed przyjazdem Papieża Jana Pawła II, który 4 września 1993 r. modlił się w tym miejscu, jak się wyraził, „uprzywilejowanym”, „gdzie chrześcijanie z Litwy, Polski, Białorusi, Ukrainy i innych krajów przybywają, by przed obliczem Matki Boskiej dzielić się nawzajem, niczym bracia i siostry, tą samą wiarą, wspólną nadzieją, jedną miłością”.

Kult Matki Boskiej Miłosierdzia w Ostrej Bramie
Pojawił się w XVI w., a nasilił w słynnym z pobożności XVII wieku. Pielgrzymi przybywali do sanktuariów ze świętymi wizerunkami, gdzie znajdowali odpowiedni nastrój do modlitwy i podniosłych przeżyć. Najsłynniejsze sanktuarium Wilna wyrosło jednak wbrew zwyczajowi w ruchliwym portalu miejskim, który stopniowo przekształcał się w sakralną wizytówkę miasta i charyzmatyczne, pełne dostojeństwa centrum życia religijnego.
Zadbali o to Ojcowie Karmelici Bosi, którzy osiedlili się w pobliżu w 1622 r., a na wspólne modlitwy zakonne schodzili się przed obrazem. Zaczęli ich naśladować pątnicy coraz liczniej przybywający do Ostrej Bramy z wiarą, że jest ona mistyczną bramą również do Nieba. Karmelici wznieśli w pobliżu kościół klasztorny pw. św. Teresy, zrastając się trwale z tym miejscem, bo z przerwami okupacyjnymi do czasów współczesnych. Władze miejskie oficjalnie przekazały im opiekę nad sanktuarium w 1668 roku.
W XVIII w. Ostra Brama zwróciła uwagę Watykanu. W 1715 r. Papież Klemens XIV udzielił specjalnego odpustu czcicielom Matki Boskiej modlącym się w tym sanktuarium. Wierni przybywali tu najliczniej w święta maryjne. Najbardziej uroczyście obchodzili odpust Najświętszej Maryi Panny Ostrobramskiej, nazywanej Matką-Opiekunką lub Matką Miłosierdzia ustanowiony w 1735 r., a przypadający na 16 listopada. Społeczną rangę sanktuarium podnosiły pielgrzymki przybywających tu królów i dostojników państwowych.
Przejawem kultu Matki Boskiej były także koronacje Jej wizerunków. Uroczystość taka w Ostrej Bramie mogła się odbyć dopiero w odrodzonej Polsce. Przeprowadzona została 2 lipca 1927 r. w wileńskiej katedrze, w oparciu o decyzję Papieża Piusa XI. Do koronacji użyto nowych, sporządzonych ze złota koron, które zaginęły w czasie II wojny światowej. Przyspieszenie aktu koronacji mogło nastąpić z powodu ówczesnej sytuacji za wschodnią granicą Polski. Papież, pragnący bezskutecznie zapobiec prześladowaniom wiary w Związku Sowieckim, z tym większą pieczołowitością odnosił się do sanktuariów kresowych pozostałych na terenie Polski.
Koronacja wizerunku Matki Boskiej Ostrobramskiej w Wilnie stała się przeżyciem religijnym i patriotycznym rangi państwowej. Obraz niesiono na feretronie z atrybutami Królowej Polski. W uroczystości masowo wzięli udział wierni oraz dostojnicy kościelni z Prymasem Polski kard. Augustem Hlondem, a także przedstawiciele władz wysokiego szczebla z Marszałkiem Józefem Piłsudskim i prezydentem Ignacym Mościckim na czele.
Po koronacji postanowiono odrestaurować kościół św. Teresy i kaplicę Cudownego Obrazu, na co złożono liczne dary serc. Sanktuarium urosło w nowych realiach do symbolu jedności narodowej i państwowej. W okresie międzywojennym uważano Ostrą Bramę za drugie po Częstochowie centrum pielgrzymkowe Rzeczypospolitej.

Obraz ostrobramski jako dzieło sztuki
Twórcy obrazów w starych ośrodkach kultu byli zwykle anonimowi, tak jak w przypadku Ostrej Bramy.
Profesor historii sztuki Maria Kałamajska-Saeed udowodniła, że wizerunek ostrobramski ma proweniencję wczesnonowożytną, że artysta posługiwał się techniką typową dla malarstwa północnego (czyli prawdopodobnie w tamtym kręgu odebrał wykształcenie), a sam obraz jest malarskim przetworzeniem ryciny powstałej blisko 1580 r. w Antwerpii, wykonanej według rysunku niderlandzkiego manierysty Martina de Vos. Prawdopodobnie namalowany został w Wilnie, ale nie udało się udowodnić, przez kogo. Zagadkowy jest również całokształt nowatorstwa formy i treści.
Znawców sztuki, a także polityków, dzieło to intrygowało przez cały wiek XIX. Toczono spory artystyczne, nieraz zdeterminowane politycznie, jaka jest proweniencja Madonny Wileńskiej. Tezami o bizantyjskim pochodzeniu posługiwała się np. Cerkiew rosyjska pomagająca tym sposobem uzasadniać rusyfikację Litwy. Wyznawcy nie uznawali zasadności sporu o bizantyjskie czy łacińskie pochodzenie wizerunku. Dla nich wartości metafizyczne ważniejsze były niż rodowód malarski, typ ikonograficzny czy osoba artysty. Wystarczał im „kształt miłości” zawarty w obrazie, który porywa do modlitwy i medytacji.
W malarstwie i poezji klasycznej wizerunki Matki Boskiej Częstochowskiej i Ostrobramskiej gościły nader często. Nie brak kojarzonego z nimi przeżywania piękna i odczuwania wartości również we współczesnych wierszach i pieśniach. Ksiądz Jan Twardowski zwierzał się np. w swej liryce, że zna „na pamięć jasnogórskie rysy,/ ostrobramskie, wileńskie srebro”, że wiedział na pamięć, „gdzie twarz Jej i koral”, gdzie Jej „rana, dzieciątko i berło”, ale dopiero, gdy udawało mu się „odgarnąć(…)farby sukni, złote ramy, cyprysowe drewno”, odnajdował Ją żywą i mógł z Nią „pomilczeć”.
Nowoczesna wokalistyka jest niekonwencjonalna w formie i treści, ale często i w niej ujawnia się spontanicznie jasnogórsko-ostrobramski koloryt, temperament i wigor twórczy: kalwaryjski, siewny, śnieżny, różańcowy, łąkowy, przydrożny, czyli nasz narodowy, np. w wierszu Józefa Frasika „Modlitwa najcichsza”, przy pomocy którego ks. Stefan Ceberek wyśpiewał Matce Boskiej swoje zachwycenie: „Ty jesteś z obrazów najpiękniejsza Panna,/ pod zmierzch wieczorna jesteś,/ a rankiem zaranna./ Na małych jasna jesteś z dzieciństwa obrazkach,/ Tyś Częstochowska i Tyś Ostrobramska”. Chciałoby się jeszcze dodać: Kalwaryjska, Rychwałdzka, Piekarska, z Gidlów, Krużlowej, Ludźmierza, z wszystkich rzeźb, obrazów i z codziennego pacierza.