Raport o WSI część 6

PRZEWODNICZĄCY KOMISJI WERYFIKACYJNEJ

Antoni MACIEREWICZ

R A P O R T

o działaniach żołnierzy i pracowników WSI oraz wojskowych jednostek organizacyjnych realizujących zadania w zakresie wywiadu i kontrwywiadu wojskowego przed wejściem w życie ustawy z dnia 9 lipca 2003 r. o Wojskowych Służbach Informacyjnych w zakresie określonym w art. 67 ust. 1 pkt 1-10 ustawy z dnia 9 czerwca 2006 r. „Przepisy wprowadzające ustawę o Służbie Kontrwywiadu Wojskowego oraz Służbie Wywiadu Wojskowego oraz ustawę o służbie funkcjonariuszy Służby Kontrwywiadu Wojskowego oraz Służby Wywiadu Wojskowego”

oraz o innych działaniach wykraczających poza sprawy obronności państwa i bezpieczeństwa Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej


D. ZASADY KONSPIRACJI W WYWIADZIE

142.Organizacja i działalność wywiadowcza rezydentur, jak i innych ogniw aparatu agenturalnego muszą uwzględniać zasady głębokiej konspiracji. Konspiracja w wywiadzie obejmuje całokształt form organizacyjnych i metod działania polegających na stałym i konsekwentnym maskowaniu przedsięwzięć operacyjnych podejmowanych przez pracowników wywiadu dla nielegalnego zdobywania tajemnic przeciwnika. Stąd też wynika konieczność ścisłego zatajania przed organami obcych kontrwywiadów i osobami postronnymi wszystkich danych wypływających z całokształtu działalności wywiadowczej.

143. Konspiracyjna forma działalności w wywiadzie powoduje konieczność stosowania w praktyce podstawowych zasad zapewniających efektywne i bezpieczne wykonywanie wszelkich zadań stojących przed wywiadem. Do zasad tych należą:

a) konspiracyjna organizacja aparatu wywiadowczego;

b) umiejętne maskowanie wszelkiej działalności wywiadowczej;

c) zachowanie w tajemnicy całokształtu działalności wywiadowczej.

144. W celu ograniczenia do maksimum kręgu ludzi wtajemniczonych w poszczególne zagadnienia pracy wywiadowczej struktura organizacyjna wywiadu opiera się na zasadzie pionowej podległości. Ułatwia to w dużym stopniu kontrolę kierownictwa wywiadu wojskowego nad ludźmi posiadającymi określone tajemnice oraz zapewnia konspirację w wywiadzie.

145. Poszczególne rezydentury pracujące na terenie tego samego państwa, na skutek pionowej podległości organizacyjnej, nie powinny orientować się, że istnieją inne rezydentury, a wewnątrz danej rezydentury poszczególni pracownicy wywiadu nie mogą znać wszystkich agentów, informatorów lub nawet współpracowników. Jedynie rezydent powinien być zapoznawany z podległym mu aparatem wywiadowczym i czyni się go odpowiedzialnym za zachowanie tajemnicy i konspiracji wywiadowczej w rezydenturze.

146. W działalności operacyjnej, w postępowaniu służbowym i prywatnym pracownicy zagranicznego aparatu wywiadowczego powinni unikać przypadkowych i niezręcznych sytuacji oraz przestrzegać obowiązujących w danym państwie przepisów prawnych, obyczajów i zwyczajów, aby nie przyciągać uwagi obcego kontrwywiadu.

147. Maskowanie działalności wywiadowczej wymaga pomysłowości, sprytu i inicjatywy pracownika wywiadu w nadawaniu działalności nielegalnej charakteru legalnego, obliczonego na zdobywanie tajemnic przeciwnika przez celowe i umiejętne wykorzystanie sytuacji wywiadowczej w danym państwie.

Maskowanie w działalności wywiadowczej sprowadza się do legalizowania, pozorowania, legendowania, fingowania i kamuflowania wykonywanych przedsięwzięć operacyjnych.

148. Ważnym elementem konspiracji pracy wywiadowczej jest zachowanie tajemnicy powierzonej pracownikowi wywiadu. W wywiadzie każde naruszenie tajemnicy przez jedną osobę może pociągnąć za sobą bardzo często nieobliczalne wprost konsekwencje dla innych pracowników wywiadu, jak również uniemożliwić w niektórych wypadkach wykonanie postawionego zadania wywiadowczego.

Pracownik wywiadu powinien stale pamiętać, że wszelkiego rodzaju gadulstwo, chełpliwość, zarozumiałość, brak silnej woli, skłonność do nadużywania alkoholu i do rozwiązłego trybu życia stanowią potencjalne niebezpieczeństwo naruszenia konspiracji wywiadowczej.

149. Konspiracja nie może być celem samym w sobie i ograniczać inicjatywę i zaangażowanie członków rezydentur w pracy wywiadowczej. Należy zawsze mieć na uwadze to, że konspiracja jest tylko zasadniczą formą zapewniającą bezpieczeństwo i powodzenie działalności wywiadowczej. Przestrzeganie zasad konspiracji ze szczególną ostrością występuje w takich przedsięwzięciach operacyjnych, jak: werbunek, przerzut, legalizacja, zdobywanie wiadomości, kierowanie agentami oraz łączność wywiadowcza.

E. ŹRÓDŁA I SPOSOBY ZDOBYWANIA INFORMACJI I MATERIAŁÓW WYWIADOWCZYCH PRZEZ APARAT ZAGRANICZNY

a) Źródła informacji

150. W wywiadzie wojskowym rozróżnia się dwa podstawowe źródła zdobywania informacji i materiałów wywiadowczych: źródła osobowe i bezosobowe. Ze względu na charakter źródła informacji mogą dzielić się na oficjalne i nieoficjalne, tajne (poufne) lub jawne.

151. Do źródeł osobowych zalicza się wszelkie kontakty pracowników kadrowych wywiadu z osobami współpracującymi świadomie lub nieświadomie z wywiadem wojskowym. Prócz agentów i informatorów pozyskanych do współpracy z wywiadem potencjalnymi nośnikami osobowych źródeł informacji są między innymi: środowiska wojskowe kraju zainteresowania wywiadowczego, urzędnicy instytucji cywilnych, dziennikarze, personel techniczny i administracyjny w przemyśle (głównie zbrojeniowym), handlowcy i inne osoby mające dostęp do informacji interesujących wywiad, a ponadto pracownicy ataszatów wojskowych i innych placówek, zarówno państw socjalistycznych, jak i krajów kapitalistycznych oraz krajów Trzeciego Świata, pracownicy polskich placówek za granicą, Polacy przebywający na stałe lub czasowo w kraju zainteresowania wywiadowczego, a także turyści krajów kapitalistycznych.

152 Do źródeł nieosobowych zalicza się przede wszystkim:

– resortowe i uczelniane biblioteki

specjalistyczne;

– biblioteki publiczne;

– biblioteki wojskowe;

– prasę codzienną;

– księgarnie ogólne i specjalistyczne (geograficzne, topograficzne, techniczne);

– pokazy i wystawy wojskowe i ogólne

(branżowe);

– ćwiczenia i manewry wojskowe;

– pokazy i parady wojskowe;

– audycje telewizyjne i radiowe;

– konferencje i sympozja;

– pokazy filmów o tematyce wojskowej.

153. Obowiązkiem każdego pracownika kadrowego i współpracownika jest stałe rozszerzanie źródeł informacji przez pozyskiwanie nowych.

154. Każde stałe źródło dostarczające informacje i materiały wywiadowcze powinno być opisane i przechowywane w ataszacie wojskowym (rezydenturze) zgodnie z obowiązującymi przepisami. Drugi egzemplarz opisu źródła informacji powinien zostać przesłany do Centrali.

b) Sposoby zdobywania informacji

i materiałów

155. Wywiad wojskowy, wykorzystując dostępne mu siły i środki, stosuje różnorodne sposoby zdobywania informacji i materiałów wywiadowczych. Do najczęściej stosowanych sposobów zdobywania informacji i materiałów wywiadowczych zalicza się:

a) prowadzenie rozmów;

b) obserwację własną;

c) penetrację rynku wydawniczego oraz zakup materiałów i sprzętu objętych embargiem;

d) podsłuch osobisty i przy pomocy urządzeń nagrywających;

e) nasłuch radiowy;

f) kradzieże i wynoszenie tajnych materiałów;

g) fotografowanie obiektów wywiadowczych.

Niektóre wyżej wymienione sposoby zdobywania informacji i materiałów mogą być łączone, na przykład: prowadzenie rozmów i podsłuchu; prowadzenie rozmów i obserwacja; obserwacja i fotografowanie obiektów wywiadowczych.

156. Prowadzenie rozmów jest jednym z podstawowych sposobów zdobywania informacji. Sposób ten z reguły stosują wszyscy pracownicy zagranicznego aparatu wywiadowczego, a więc pracownicy kadrowi, współpracownicy, agenci i informatorzy świadomi. Wyniki rozmów zależą od wielu okoliczności, a przede wszystkim od: warunków i sytuacji, stopnia przygotowania wywiadowczego, elokwencji i wiedzy, znajomości danego języka oraz doboru rozmówcy i umiejętności wyboru tematu rozmów itp.

157. Drogą obserwacji własnej można zdobyć wiele interesujących i wartościowych informacji wywiadowczych. Sposób ten stosowany jest przez wszystkich członków zagranicznych ogniw wywiadowczych. Obserwacja może być prowadzona gołym okiem lub przy użyciu przyrządów optycznych. Prowadzenie obserwacji jest zwykle bezpieczniejsze niż prowadzenie rozmowy na tematy wojskowe lub odnoszące się do konkretnego obiektu. Sposób ten ma także ujemne strony, ponieważ drogą obserwacji można ustalić tylko zewnętrzne cechy obiektu lub fragmentaryczne dane jakiegoś zdarzenia (zjawiska), które muszą być potwierdzone przez inne źródła.

158. Wartość informacji uzyskanych drogą obserwacji zależy przede wszystkich od: należytego przygotowania wywiadowczego i fachowego, umiejętności wykorzystania środków technicznych, warunków terenowych, pory dnia i warunków meteorologicznych oraz od stopnia przygotowania się do wykonania danego zadania.

159. Drogą obserwacji można uzyskać interesujące informacje zarówno o obiektach wojskowych, jak i cywilnych, tak stałych, jak i ruchomych. Do najczęściej rozpoznawanych drogą obserwacji obiektów o znaczeniu wywiadowczym można zaliczyć:

– bazy lotnicze, morskie i rakietowe;

– stanowiska dowodzenia;

– stacje radiolokacyjne i maszty anten radiowych i radiolinii;

– system umocnień i zapór;

– koszary i magazyny;

– defilady i parady wojskowe;

– ćwiczenia i manewry;

– poligony wojskowe;

– elektrownie i ważne obiekty przemysłowe, w tym głównie przemysłu zbrojeniowego;

– szlaki drogowe i kolejowe oraz mosty i tunele;

– lotniska cywilne;

– ośrodki naukowo-badawcze.

160. Obserwację można prowadzić z jednego lub kilku miejsc w terenie, z okna hotelu, wieży obserwacyjnej lub z innego stałego obiektu, z samochodu w ruchu, samolotu komunikacyjnego, pociągu, roweru, statku pasażerskiego, motorówki itp.

161. Penetracja rynku wydawniczego, zakup materiałów i sprzętu objętych embargiem ma duże znaczenie w pracy wywiadowczej. Zakup materiałów i sprzętu można realizować w ramach handlu zagranicznego lub indywidualnie w ramach handlu wewnętrznego kraju zainteresowania wywiadowczego. Transakcji handlowych można dokonywać oficjalnie lub półoficjalnie. Zakupu oficjalnego dokonuje się najczęściej przez polskie placówki zagraniczne (ambasadę, misję, BRH, LOT, ORBIS, spółkę mieszaną, instytut międzynarodowy itp.), a także indywidualnie. Zakupu nieoficjalnego dokonuje się zwykle przez pośredników handlowych. Wówczas transakcja powinna być przez obie strony maskowana. Najczęściej chodzi tu o zakup materiałów i sprzętu embargowego, który dla naszego kraju lub wojska ma duże znaczenie i wartość.

Przy zakupie materiałów tajnych zachodzi niekiedy potrzeba opracowania legendy zakupu i legendy wykorzystania zakupionego materiału. Zakup sprzętu lub materiałów embargowych może być dokonany na podstawie dokumentów normalnych lub z fikcyjnymi danymi.

162. Prócz zakupu materiałów i sprzętu użytku trwałego pracownicy zagranicznego aparatu wywiadowczego dokonują zakupu wydawnictw o różnorodnej tematyce, a przede wszystkim wojskowej, politycznej, gospodarczej, naukowo-technicznej, wywiadowczej i innej – zarówno w drodze oficjalnej, jak i półoficjalnej.

Zakupione dla potrzeb wywiadu wojskowego tego rodzaju materiały mogą przedstawiać dużą wartość informacyjną, a uzyskanie ich nie wymaga tak dużego zaangażowania i wysiłku, jak zdobywanie podobnych materiałów drogą agenturalną.

163. Podsłuch osobisty i przy pomocy urządzeń nagrywających może być stosowany wówczas, jeśli pracownik kadrowy lub współpracownik wywiadu będzie miał możliwość uczestniczenia lub przysłuchiwania się interesującym rozmowom. Taka sytuacja może zaistnieć w czasie przyjęć oficjalnych, konferencji, sympozjów, w kuluarach parlamentu, w teatrze, kinie, na dworcach, w restauracjach, kawiarniach, barach, klubach i kasynach, w czasie udziału w uroczystościach wojskowych, państwowych itp. Pracownicy wywiadu powinni znać dobrze dogodne miejsca lub sytuacje, gdzie można sposobem podsłuchu zdobywać interesujące informacje.

164. W działalności wywiadowczej w celu zdobycia informacji stosuje się również techniczne środki podsłuchu, przekazu i zapisu. W sytuacjach nieskomplikowanych można stosować mikrofon połączony bezpośrednio z magnetofonem. Do podsłuchu bezprzewodowego wykorzystuje się miniaturowe nadajniki radiowe, odbiorniki o wysokiej częstotliwości, filtry oraz inne elementy służące do zdalnego włączenia i wyłączenia urządzeń przekazujących. Przy prowadzeniu podsłuchu należy pamiętać, że osoby mające do czynienia z materiałami tajnymi są pod ochroną służb kontrwywiadowczych.

165. Nasłuch radiowy może być prowadzony z terytorium własnego państwa przez wyspecjalizowane jednostki rozpoznania radioelektronicznego oraz na terenie państwa zainteresowania wywiadowczego – przez specjalnie przeszkolonych pracowników wywiadu. Rozpoznanie radioelektroniczne stanowi osobną dziedzinę rozpoznania wojskowego i nie jest z tego tytułu przedmiotem rozważań w niniejszej instrukcji.

166. Kradzież i wynoszenie tajnych materiałów wywiad stosuje wówczas, jeśli nie ma możliwości uzyskania ich w drodze legalnej. Sposób ten stosuje się również do zdobycia materiałów wywiadowczych.

167. Sposób zdobywania materiałów drogą kradzieży ma stronę ujemną, ponieważ zaginięcie ważnego materiału (dokumentu) może spowodować podejrzenie wobec pracownika wywiadu pracującego na obiekcie, zaostrzyć czujność organów KW, a tym samym utrudnić dostęp do innych, interesujących wywiad materiałów.

168. Zdobywanie materiałów wywiadowczych drogą kradzieży jest najbardziej dogodne w instytucjach lub państwach, gdzie ewidencja materiałów tajnych, poufnych lub do użytku służbowego nie jest prowadzona skrupulatnie.

169. Często stosowanym sposobem zdobywania materiałów wywiadowczych jest ich wyniesienie na krótki okres poza obiekt celem sfotografowania lub skopiowania. Po wykorzystaniu materiał wkłada się na pierwotne miejsce z zachowaniem ostrożności i dyskrecji, nie pozostawiając żadnych śladów i podejrzeń. Jeśli istnieją warunki i dostęp do interesujących wywiad materiałów, można je fotografować na miejscu, bez konieczności wynoszenia na zewnątrz miejsca pracy.

170. Fotografowanie obiektów wywiadowczych jest również jednym z istotnych sposobów uzyskiwania informacji. Stosuje się go najczęściej przy rozpracowaniu obiektów z zakresu operacyjnego przy gotowania terenu oraz elementów łączności wywiadowczej. Przy fotografowaniu lub filmowaniu tego rodzaju obiektów należy mieć zawsze na uwadze prowadzenie obserwacji przez organy kontrwywiadu obcego. Operacji takich należy dokonywać w sposób rozważny, z zachowaniem ostrożności.

F. TECHNIKA WYWIADOWCZA

171. Praca wywiadu jest narażona na ciągłe przeciwdziałanie obcych kontrwywiadów. Powoduje to konieczność utajniania, głębokiego konspirowania działalności wywiadowczej, a szczególnie przedsięwzięć odnoszących się do zdobywania tajnych materiałów i informacji interesujących wywiad oraz łączności wywiadowczej. Jednym z istotnych elementów w zabezpieczaniu pracy wywiadu jest właściwe rozwijanie i aktywne stosowanie w praktycznej działalności środków techniki wywiadowczej.

172. Technika wywiadowcza obejmuje następujące podstawowe dziedziny:

1) legalizację – zajmującą się produkcją falsyfikatów dokumentów zagranicznych, rozpracowaniem problematyki legalizacyjnej państw zainteresowania wywiadowczego, przygotowywaniem zagranicznych dokumentów i spraw legalizacyjnych dla potrzeb tak zagranicznego, jak i krajowego aparatu wywiadowczego.

2) fotografię wywiadowczą – zajmującą się opracowywaniem specjalnych metod fotograficznych, zabezpieczaniem i dostosowywaniem typowego sprzętu fotograficznego i materiałów światłoczułych dla potrzeb pracy wywiadowczej. Fotografia wywiadowcza znajduje szerokie zastosowanie w działalności wywiadowczej, umożliwia skryte fotografowanie obiektów i materiałów wywiadowczych, zabezpiecza przechowywanie utrwalonych obrazów oraz ich przekazywanie tak w ramach wewnętrznych, jak i zewnętrznych systemów łączności wywiadowczej.

3) chemię wywiadowczą – zajmującą się opracowywaniem środków sympatycznych (atramenty sympatyczne, kalki itp.), przygotowywaniem zestawów tajnopisów dla potrzeb pracy zagranicznego aparatu wywiadowczego, prowadzeniem prac badawczych i laboratoryjnych w zakresie chemii wywiadowczej. Środki utajniające zapis znajdują szerokie zastosowanie zwłaszcza w pracy nielegalnego aparatu wywiadowczego. Mogą one być wykorzystywane tak w łączności wewnętrznej rezydentur agenturalnych, jak i w łączności zewnętrznej.

4) radiotechnikę i elektronikę wywiadowczą – zajmującą się wypracowywaniem i dostosowywaniem sprzętu radiowego dla potrzeb łączności wywiadowczej, różnego rodzaju środków elektronicznych służących do zdobywania informacji wywiadowczych (w drodze nasłuchu radiowego lub podsłuchu), środków sygnalizacji wywiadowczej, środków usprawniających pracę operacyjną oraz środków i urządzeń przeciwdziałających technice kontrwywiadowczej.

5) mechanikę wywiadowczą – zajmującą się opracowywaniem, dostosowywaniem i przygotowaniem kamuflaży technicznych, specjalnych środków fotooptycznych oraz innych środków techniki wywiadowczej, jak urządzenia zabezpieczające, niszczące itp.

173. Szczegółowe zasady odnoszące s

ię do wymienionych dziedzin techniki wywiadowczej i jej zastosowania w pracy wywiadowczej zawarte są w oddzielnych przepisach i instrukcjach, opracowanych przez poszczególne komórki Zakładu Techniki Specjalnej (ZTS) Pionu Operacyjnego Zarządu II Sztabu Generalnego WP.

174. Realizując zadanie technicznego zabezpieczenia działalności wywiadowczej, ZTS współdziała z oddziałami operacyjnymi Pionu. Współdziałanie to powinno polegać przede wszystkim na:

– określaniu rodzajów i ilości środków technicznych niezbędnych dla potrzeb pracy wywiadowczej;

– uzgadnianiu koncepcji co do zastosowania konkretnych środków technicznych;

– inspirowaniu wdrażania nowych środków techniki wywiadowczej;

– systematycznym zabezpieczaniu Zakładu Techniki Specjalnej w niezbędne informacje, wzory różnego rodzaju dokumentów i materiały techniczne pochodzenia zagranicznego, zgodnie z bieżącymi potrzebami ZTS.

G. SZKOLENIE WYWIADOWCZE

a) Szkolenie aparatu kadrowego

175. Podstawowe szkolenie i przygotowanie do pracy aparatu kadrowego wywiadu prowadzi Ośrodek Szkolenia Specjalnego Zarządu II Sztabu Generalnego WP. Program i zasady szkolenia aparatu kadrowego stanowią odrębne dokumenty opracowane zgodnie z wytycznymi kierownictwa Zarządu II.

176. Pracownicy Zarządu II Sztabu Generalnego WP kierowani do pracy w zagranicznym aparacie wywiadowczym podlegają obowiązkowi dodatkowego przeszkolenia i przygotowania, niezależnie od stopnia i stanowiska służbowego, jakie wcześniej zajmowali.

177. Za koordynację szkolenia i przygotowanie oficerów, wyznaczonych do pracy na danym kierunku zainteresowania wywiadowczego, odpowiedzialni są szefowie właściwych oddziałów kierunkowych Pionu Operacyjnego.

178. Całość szkolenia i przygotowania oficera odbywa się według uzgodnionego ze wszystkimi zainteresowanymi Pionami (komórkami) Zarządu II Sztabu Generalnego WP ramowego planu przygotowania, który opracowuje właściwy kierunkowy oddział operacyjny.

Ramowy plan szkolenia oficerów kierowanych na stanowiska rezydentów (attache?s wojskowych w krajach kapitalistycznych) zatwierdza Zastępca Szefa Zarządu II ds. Operacyjnych, natomiast plan szkolenia oficerów kierowanych na niższe stanowiska – starsi inspektorzy Pionu Operacyjnego.

179. Ramowy plan przygotowania oficera do pracy w zagranicznym aparacie wywiadowczym stanowi podstawę skierowania danego oficera na przeszkolenie do zainteresowanych komórek Zarządu II Sztabu Generalnego WP.

180. Szkolenie i przygotowanie oficerów prowadzi się na zorganizowanych kursach metodą indywidualnego studiowania oraz praktycznego przygotowania pod kierunkiem specjalistów (np. nauka szyfrów, opracowywanie ćwiczebnych elementów łączności schowkowej, sporządzanie notatek, meldunków, sprawozdań itp.).

181. Szkolenie i przygotowanie obejmuje również żony oficerów kierowanych do pracy w zagranicznym aparacie wywiadowczym. Szkolenie organizują właściwe oddziały kierunkowe według oddzielnych planów i konkretnych potrzeb operacyjnych. Z zasady szkolenie żon oficerów prowadzone jest na zorganizowanych kursach Zarządu II Sztabu Generalnego WP. W szczególnych wypadkach szkolenie organizuje się indywidualnie. Szczegóły dotyczące przygotowania żon pracowników Zarządu II Sztabu Generalnego WP zawarte są w odrębnym dokumencie („Instrukcja dla żon i rodzin żołnierzy zawodowych wyjeżdżających do pracy na placówki zagraniczne?).

182. Zasady szkolenia i przygotowania oficerów do pracy w zagranicznym aparacie wywiadowczym pod przykryciem polskich przedstawicielstw określa „Instrukcja o zasadach naboru, legalizacji i pracy oficerów pod przykryciem urzędów i instytucji cywilnych w kraju?.

b) Szkolenie współpracowników

183. Szkolenie współpracowników prowadzi się zarówno na terenie własnego kraju, jak i za granicą, wykorzystując w tym celu lokale konspiracyjne lub inne odpowiednie miejsca.

Szkolenie współpracownika za granicą przeprowadza się wówczas, gdy został on zawerbowany do współpracy z wywiadem w czasie przebywania poza granicami naszego kraju lub gdy zachodzi potrzeba dodatkowego, pogłębionego szkolenia.

184. Szkolenie współpracownika w kraju organizuje i przeprowadza właściwy oddział operacyjny (powierzając to zadanie odpowiednio doświadczonym oficerom), a szkolenie za granicą – rezydent (kierownik grupy wywiadowczej) lub wyznaczony przez niego pracownik kadrowy wywiadu.

Plany szkolenia współpracowników organizowanego w kraju, jak i za granicą zatwierdzają szefowie właściwych oddziałów operacyjnych.

185. W szkoleniu współpracowników należy stosować metodę samodzielnego studiowania wskazanych materiałów (zwłaszcza przy szkoleniu prowadzonym w kraju), udzielanie instruktażu oraz metodę praktyczną.

c) Szkolenie nielegałów

186. Szkolenie nielegałów należy organizować i prowadzić w oparciu o szczegółowe plany opracowane przez właściwe oddziały kierunkowe i zatwierdzone przez Zastępcę Szefa Zarządu II ds. Operacyjnych. Plany te powinny zakładać wszechstronne przygotowanie nielegałów do pracy nielegalnej w państwach zainteresowania wywiadowczego.

Szkolenie nielegała powinno obejmować następujące podstawowe zagadnienia dotyczące pracy wywiadowczej:

– ogólne szkolenie wywiadowcze;

– studiowanie języka obcego, który ma być jego językiem „ojczystym?;

– studiowanie maski, legendy, dokumentów legalizacyjnych, planowanych kanałów i sposobów przerzutu;

– naukę lub uzupełnianie wiadomości z obranego zawodu;

– inne zagadnienia, niezbędne do właściwego wykonania przewidzianych dla nielegała zadań wywiadowczych.

187. Za organizację szkolenia i należyte przygotowanie nielegała do pracy wywiadowczej odpowiedzialny jest szef właściwego oddziału operacyjnego.

Ze względów konspiracyjnych szkolenie nielegała odbywa się indywidualnie, z wykorzystaniem lokali konspiracyjnych, stosując metodę samodzielnego studiowania materiałów, instruktaż, pokazy oraz metodę praktyczną.

Należy dążyć do maksymalnego ograniczenia liczby osób szkolących nielegała.

188. W wypadku nielegała żonatego do

puszcza się objęcie szkoleniem także jego żony, jeżeli została ona również pozyskana do współpracy z wywiadem lub jest zorientowana co do pracy wywiadowczej męża. Szkolenie żony nielegała powinno ograniczać się tylko do wybranych zagadnień.

d) Szkolenie nielegalnych pracowników wywiadu

189. W szkoleniu nielegalnych pracowników wywiadu obowiązują te same zasady i metody, co i w szkoleniu nielegałów. Inny natomiast jest zakres przygotowania wywiadowczego. W odniesieniu do nielegalnych pracowników wywiadu nie zachodzi bowiem potrzeba organizowania specjalnego stażu za granicą, gruntownego studiowania maski i legendy, kanałów i sposobów przerzutów, ponieważ wyjazd ich na teren państwa zainteresowania wywiadowczego organizowany jest drogą legalną.

e) Szkolenie agentów

190. Szkolenie agentów ma charakter wybitnie indywidualny. Przy opracowywaniu planu szkolenia należy uwzględniać osobowość agenta, realne jego możliwości wywiadowcze oraz stopień rozpracowania i lojalność.

191. Zgodnie z obowiązującą zasadą w czasie szkolenia przekazuje się agentowi tylko te informacje, które są niezbędne do wykonania przez niego ściśle określonych zadań wywiadowczych. Zasada ta odnosi się szczególnie do agentów obcokrajowców nie w pełni rozpracowanych i sprawdzonych. Szkolenie agentów sprawdzonych i cieszących się zaufaniem prowadzi się zwykle w szerszym zakresie, obejmującym także zagadnienia z dziedziny łączności, techniki wywiadowczej (fotografia, kamuflaże, tajnopisy, szyfry, kody itp.), pracy typowniczo-werbunkowej, a nawet kierowania ogniwami wywiadowczymi.

192. Wstępne przeszkolenie, przeprowadzone przed przystąpieniem agenta do pracy, powinno dotyczyć takich zagadnień, jak: znajomość i przestrzeganie zasad konspiracji, dyscyplina, sposoby zdobywania i przekazywania materiałów wywiadowczych, sposoby utrzymywania łączności, formy i metody działania obcych kontrwywiadów oraz znajomość sytuacji wywiadowczej.

Szkolenie agenta należy kontynuować przez cały okres jego współpracy z wywiadem, rozszerzając stopniowo jego tematykę do niezbędnego zakresu.

193. Szkolenie agentów zawerbowanych za granicą prowadzi się bądź na terenie stałego pobytu agenta, bądź na terenie kraju trzeciego. W wyjątkowych wypadkach można ich szkolić również w naszym kraju, jeżeli wynika to z potrzeb operacyjnych, a jednocześnie istnieją możliwości zorganizowania bezpiecznego przerzutu agenta do Polski.

194. Agentów zawerbowanych w Polsce należy przeszkolić w kraju.

Wskazane jest, aby całość szkolenia agenta przeprowadzał jeden pracownik wywiadu, w miarę możliwości ten, który będzie kierował przyszłą jego pracą.

195. Plany szkolenia agentów zatwierdza Zastępca Szefa Zarządu II ds. Operacyjnych. Za sprawną organizację i przebieg szkolenia agentów odpowiedzialni są szefowie właściwych oddziałów operacyjnych.

196. Pracownicy wywiadu, przeprowadzający szkolenie agentów, obowiązani są sporządzać z tych czynności pisemne meldunki. Meldunek z przebiegu szkolenia winien zawierać następujące dane: kto, gdzie, kiedy, w jakich warunkach i zakresie oraz przez kogo został przeszkolony, stopień opanowania przez szkolonego określonych zagadnień, czy i jakie występowały trudności w opanowaniu przez agenta przerabianych tematów, a także inne uwagi i wnioski.

197. Każde szkolenie agenta powinno być wykorzystane również do bliższego poznania ujemnych i pozytywnych cech jego osobowości, stosunku danej osoby do wywiadu, rzeczywistych motywów podjęcia przez nią współpracy z wywiadem, stopnia lojalności oraz perspektyw rozwojowych agenta.

e) Szkolenie osób pomocniczego aparatu wywiadowczego

198. Ogólne zasady szkolenia osób pomocniczego aparatu wywiadowczego są takie same, jak dla agentury podstawowej. W szkoleniu tym obowiązuje zasada specjalizacji, polegającej na ograniczaniu przekazywanych wiadomości do zakresu niezbędnego przy wykonywaniu określonej funkcji w systemie działalności wywiadowczej.

199. Wzory podstawowej dokumentacji dotyczącej szkolenia i przygotowania wywiadowczego zawarte są w zbiorze załączników do niniejszej instrukcji.

H. SPRAWOZDAWCZOŚĆ, DOKUMENTACJA OPERACYJNA ORAZ EWIDENCJA OSOBOWA

200. Sprawozdawczość w pracy operacyjnej prowadzi się w celu podsumowania i przeanalizowania wyników pracy operacyjnej w kraju i za granicą, sprecyzowania na tej podstawie wniosków do dalszej działalności lub w celach ewidencyjnych i statystycznych. Sprawozdania dzielą się na:

– okresowe – dotyczące całokształtu pracy operacyjnej w danym okresie;

– problemowe – przedstawiające przebieg i wyniki realizacji określonych przedsięwzięć wywiadowczych.

201. Podstawowym dokumentem w sprawozdawczości operacyjnej jest roczne sprawozdanie z pracy wykonywane na szczeblu Pionu Operacyjnego, oddziałów i komórek operacyjnych. Dokument ten składa się z dwóch zasadniczych części:

– części opisowej;

– części statystycznej.

202. Opisowa część sprawozdania winna być opracowana w sposób analityczny, zawierać oceny i przykłady, wskazywać na źródła i przyczyny występujących zjawisk oraz przedstawiać zwięźle wnioski i propozycje.

Część opisowa dzieli się na następujące

rozdziały:

1) główne kierunki pracy komórki organizacyjnej Pionu Operacyjnego, ujmujące zasadnicze problemy, na których koncentrowała się praca w okresie sprawozdawczym;

2) analiza wyników pracy w zakresie zdobywania materiałów i informacji wywiadowczych oraz ocena stopnia realizacji zadań rocznych i doraźnych, ze wskazaniem przyczyn ewentualnego niewykonania zadań planowanych.

3) organizacja pracy wywiadowczej ze wskazaniem braków i niedociągnięć organizacyjnych mających wpływ na wyniki działalności operacyjnej;

4) warunki realizacji zadań;

5) wnioski i propozycje – ujmujące w sposób zwięzły i konkretny przyczyny niedociągnięć oraz odpowiednio uzasadnione propozycje zmierzające do usprawnienia pracy operacyjnej.

203. Część statystyczna sprawozdania składa się z tablic i wykazów niezbędnych do przedstawienia w sposób tabelaryczny wyników pracy operacyjnej, szczególnie w odniesieniu do pracy typowniczo-werbunkowej, budowy i rozbudowy sieci i rezydentur wywiadowczych i zachodzących w nich zmian oraz zdobytych materiałów wywiadowczych.

204. Roczne sprawozdania z pracy komórek organizacyjnych Pionu Operacyjnego sporządza się do połowy stycznia, a za cały Pion Operacyjny – do końca stycznia. Sprawozdania oddziałów operacyjnych stanowią podstawę opracowania rocznego sprawozdania z pracy Pionu Operacyjnego.

205. Pracownicy kadrowi wywiadu, kierowani do pracy za granicą, obowiązani są składać sprawozdania z wykonania postawionych im zadań wywiadowczych. Oficerowie pracujący pod przykryciem rozliczają się z wykonania postawionych przed nimi zadań przed rezydentem, zaś po powrocie do kraju składają pisemne sprawozdania, przedstawiając w nich następujące zasadnicze problemy:

– stopień wykonania zleconych zadań wywiadowczych;

– wyniki pracy typowniczo-werbunkowej;

– problemy związane z kierowaniem pracą aparatu agenturalnego;

– wyniki pracy w zakresie bezpośredniego zdobywania materiałów wywiadowczych oraz pozyskania nowych źródeł informacji;

– inne przedsięwzięcia realizowane w czasie pracy za granicą;

– ocenę sytuacji wywiadowczej i jej wpływ na pracę operacyjną;

– wnioski i propozycje.

Szczegółowe zagadnienia i formę sprawozdania określa każdorazowo szef właściwego oddziału operacyjnego w zależności od funkcji, jaką pracownik wywiadu spełniał za granicą oraz od potrzeb ujęcia w sprawozdaniu określonych zagadnień związanych z pracą wywiadowczą.

206. Rezydenci zagranicznego aparatu wywiadowczego, działającego pod przykryciem placówek oficjalnych, sporządzają i przedstawiają Centrali na bieżąco pisemne meldunki i sprawozdania z przebiegu realizacji konkretnych zadań wywiadowczych. Natomiast pod koniec półrocza przedstawiają krótkie sprawozdania z realizacji ważniejszych zadań ujętych w rocznym planie pracy wywiadowczej.

207. Roczne sprawozdania z pracy rezydenci powinni przedstawiać Centrali w terminie określonym w wytycznych Zastępcy Szefa Zarządu II ds. Operacyjnych (z zasady do 15 grudnia danego roku). Ponadto rezydenci zagranicznego aparatu wywiadowczego pod przykryciem mogą być zobowiązywani do przedstawiania okresowych meldunków z pracy w okresie ich pobytu w Centrali bądź na miejscu, w czasie kontrolnych wyjazdów za granicę przedstawicieli Centrali.

208. Meldunki bieżące opracowywane są przez pracowników wywiadu po realizacji określonych przedsięwzięć operacyjnych wymagających udokumentowania. Należą do nich meldunki z realizacji różnych operacji wywiadowczych, jak: werbunki, spotkania agenturalne, wymiany, przerzuty nielegałów, podróże operacyjne, a także sprawozdania z przebiegu szkolenia agentów, realizacji przedsięwzięć z zakresu łączności wywiadowczej i innych czynności wynikających z pracy operacyjnej. Przełożony zlecający przeprowadzenie danego przedsięwzięcia wywiadowczego może określać każdorazowo treść, formę i zakres meldunku.

209. Wszystkie czynności i przedsięwzięcia operacyjne wykonywane przez komórki i ogniwa wywiadu powinny być udokumentowane. Dokumentację operacyjną należy prowadzić w sposób zwięzły, jasny, przejrzysty i estetyczny. Powinna ona stanowić pomoc w działalności operacyjnej, a zwłaszcza w jej planowaniu oraz odtwarzaniu faktów, przebiegu zdarzeń i sytuacji, jak również służyć do celów analityczno-statystycznych i informacyjnych. Do dokumentów operacyjnych zalicza się wszystkie dokumenty posiadające bezpośredni związek z działalnością wywiadowczą oraz dokumenty dotyczące wydatków z funduszu operacyjnego.

210. Dokumenty operacyjne dzieli się na:

– dokumenty pisemne (informacje, pisma operacyjne, raporty, wnioski, meldunki, notatki służbowe, plany pracy i plany realizacji różnych przedsięwzięć operacyjnych, analizy operacyjne, sprawozdania itp.);

– operacyjne karty ewidencyjne;

– dokumenty graficzne (plany, rysunki, zdjęcia, filmy);

– informacje zarejestrowane na taśmach magnetofonowych, płytach i innych nośnikach informacji.

Dokument powinien być opracowany w określonej formie, w myśl przyjętych w Pionie Operacyjnym zasad i normatywów dokumentacji operacyjnej.

211. W celu jednolitego opracowywania, ewidencjonowania i przechowywania dokumentacji operacyjnej w komórkach Pionu Operacyjnego prowadzi się teczki spraw operacyjnych, które dzielą się na następujące grupy:

– teczki rezydentur i grup wywiadowczych;

– teczki personalne i teczki pracy aparatu wywiadowczego (nielegałów, nielegalnych pracowników wywiadu, agentów, kurierów nielegalnych, współpracowników i personelu pomocniczego oraz osób pozostających w rozpracowaniu);

– teczki obiektów zainteresowania

wywiadowczego;

– teczki spraw związanych z planowaniem pracy i sprawozdawczością;

– teczki materiałów o sytuacji wywiadowczej i działalności obcych kontrwywiadów;

– teczki materiałów dotyczących rezerwowych systemów łączności wywiadowczej;

– teczki spraw finansowych;

– teczki rozkazów, zarządzeń i instrukcji

operacyjnych;

– teczki innych spraw, których prowadzenie wynika z potrzeb działalności operacyjnej.

Oddziały operacyjne prowadzą ponadto niezbędne dzienniki ewidencyjne, rejestry, opisy oraz operacyjne książki obrotu finansowego i materiałowego. Jako zasadę generalną przyjmuje się, że dokumenty dotyczące określonej sprawy powinny być zawarte w jednej teczce.

212. Szczegółowe zasady obiegu, rejestracji oraz prowadzenia i przechowywania dokumentacji operacyjnej, łącznie z przechowywaniem jej w archiwum, regulują instrukcje, odpowiednie zarządzenia i wytyczne Szefa Zarządu II Sztabu Generalnego.

213. Pełną dokumentację operacyjną prowadzi się i przechowuje wyłącznie w Centrali. W ogniwach terenowego aparatu wywiadowczego za granicą prowadzi się i przechowuje jedynie te dokumenty, które są niezbędne dla ciągłości pracy wywiadowczej. Zasady przechowywania i zabezpieczania dokumentacji wywiadowczej za granicą reguluje „Instrukcja o zasadach prowadzenia, przechowywania i zabezpieczenia dokumentacji i materiałów oraz zabezpieczenia pomieszczeń w ataszatach wojskowych i rezydenturach w krajach kapitalistycznych?.

214. Jednym z warunków sprawnego i skoordynowanego działania komórek operacyjnych jest jednolicie prowadzona ewidencja osobowa. Powinna ona umożliwiać szybkie, dokładne i wszechstronne wyszukiwanie i opracowywanie materiałów, a w szczególności informacji o osobach, faktach i zdarzeniach, które stanowiły lub stanowią przedmiot zainteresowania operacyjnego.

215. Ewidencję osobową prowadzi się w

kartotece operacyjnej Zarządu II Sztabu Generalnego. Przed dokonaniem czynności operacyjnych w stosunku do określonej osoby oficer prowadzący sprawę zobowiązany jest sprawdzić, czy nie jest lub czy nie pozostawała ona w przeszłości w zainteresowaniu innej komórki (jednostki operacyjnej). Identyczne sprawdzenia należy dokonywać w kartotekach, operacyjnych MSW i Szefostwa WSW. Szczegółowe zasady prowadzenia kartoteki operacyjnej określa „Instrukcja o pracy kartoteki operacyjnej Zarządu II Sztabu Generalnego WP?.

216. W kartotece operacyjnej rejestruje się:

1) wszystkich pracowników Zarządu II Sztabu Generalnego WP zarówno wojskowych, jak i cywilnych, aktualnie pracujących, zwolnionych z pracy lub przeniesionych do rezerwy. Za rejestrację pracowników Zarządu II Sztabu Generalnego WP odpowiedzialny jest Wydział Kadr Zarządu II;

2) nielegałów, nielegalnych pracowników wywiadu, agentów, osoby wchodzące w skład pomocniczego aparatu agenturalnego;

3) wywiadowców oraz osoby wchodzące w skład aparatu pomocniczego Agenturalnego Wywiadu Operacyjnego;

4) współpracowników zagranicznego aparatu wywiadowczego, aparatu krajowego wykorzystywanych do zadań stałych, do raźnych i jednorazowych, w tym także kapitanów i oficerów Polskiej Marynarki Handlowej, pozyskiwanych do współpracy w ramach zorganizowanego systemu;

5) kontakty pracowników Zarządu II Sztabu Generalnego WP na terenie kraju wykorzystywane stale lub doraźnie do zabezpieczenia różnych przedsięwzięć operacyjnych;

6) osobowe źródła zdobywania informacji i materiałów wywiadowczych w państwach zainteresowania wywiadowczego;

7) kontakty operacyjne pracowników zagranicznego aparatu wywiadowczego pod przykryciem, w tym również kontakty z interesującymi nas osobami w korpusie dyplomatycznym;

8) ujawnionych kadrowych pracowników obcych służb specjalnych oraz osoby będące na usługach tych służb;

9) obywateli państw kapitalistycznych, którzy powinni być ujęci w kartotece operacyjnej, w tym także te osoby, które w przyszłości mogą być obiektem naszego zainteresowania;

10) pracowników biur, sekcji (oddziałów) łącznikowych sztabów generalnych armii państw zainteresowania wywiadowczego.

217. W Biurze „C? MSW rejestruje się wszystkich obywateli PRL, będących w zainteresowaniu operacyjnym Zarządu II Sztabu Generalnego WP. Decyzję o rejestrowaniu w Biurze „C? MSW obcokrajowców podejmuje szef odnośnego oddziału operacyjnego, a w stosunku do agentów – Zastępca Szefa Zarządu II ds. Operacyjnych.

R o z d z i a ł V

ŁĄCZNOŚĆ WYWIADOWCZA

218. Jednym z istotnych warunków powodzenia w pracy operacyjnej jest posiadanie sprawnie działającej, niezawodnej, tajnej, szybkiej i ciągłej łączności wywiadowczej, organizowanej dla utrzymywania kontaktów wywiadowczych pomiędzy Centralą a aparatem wywiadowczym w terenie oraz wewnątrz sieci i rezydentur wywiadowczych.

219. Za organizację łączności z rezydenturami i samodzielnymi pracownikami za granicą odpowiedzialne są kierunkowe oddziały operacyjne, natomiast za organizację łączności wewnątrz rezydentur – rezydenci.

Dobrze zorganizowana łączność wywiadowcza powinna przede wszystkim zapewnić bezpieczne i stałe przekazywanie informacji i materiałów wywiadowczych do Centrali. W tym celu łączność powinna być wielokanałowa, to znaczy, że z każdą rezydenturą, ogniwem czy samodzielnym pracownikiem wywiadu powinny działać co najmniej dwa niezależne od siebie kanały łączności.

220. Podstawowymi zasadami organizowania łączności wywiadowczej są:

– pełna konspiracja stosowanych metod, sposobów i środków;

– operatywność polegająca na szybkim i terminowym przekazywaniu informacji i materiałów wywiadowczych w relacji aparat zdobywający – Centrala i odwrotnie;

– niezawodność i pewność gwarantujące bezpieczne dotarcie przesyłanych informacji i materiałów do adresata w każdych warunkach oraz w stanie wykluczającym możliwość penetracji obcych KW;

– ciągłość zapewniająca funkcjonowanie łączności bez przerw i zakłóceń.

221. Łączność wywiadowcza dzieli się na:

– łączność osobową;

– łączność bezosobową.

222. Łączność osobowa polega na organizowaniu bezpośrednich, zakonspirowanych i posiadających odpowiednią legendę spotkań pomiędzy dwoma pracownikami wywiadu. Spotkania wywiadowcze organizuje się zwykle w celu:

– przeprowadzenia przeszkolenia zawerbowanego pracownika aparatu agenturalnego;

– postawienia zadań, udzielenia instruktażu i wytycznych, otrzymania informacji wywiadowczych, przekazania ocen pracy i omówienia innych problemów wynikających z działalności wywiadowczej;

– przeprowadzenia kontroli pracy, wychowywania i sprawdzenia agenta, przekazania mu odpowiednich środków materiałowych i finansowych, itp.

223. Spotkania wywiadowcze przeprowadza się zawczasu w wybranych i sprawdzonych miejscach oraz w uzgodnionych wcześniej terminach. Organizujący spotkanie obowiązany jest ustalić drogi dojścia i odejścia od miejsca spotkania, a także przewidzieć system sygnalizacji i sposób zabezpieczenia spotkania przed penetracją obcych organów kontrwywiadowczych. Organizując spotkanie wywiadowcze, należy zawsze brać pod uwagę aktualną sytuację wywiadowczą w rejonie planowanego miejsca spotkania oraz możliwości nieskrępowanego udziału w spotkaniu zainteresowanych osób. Przygotowanie spotkania obejmuje również przewidywane miejsce i czas spotkania rezerwowego w przypadku niedojścia do spotkania zasadniczego w pierwszym terminie.

W działalności wywiadowczej stosuje się również tak zwane spotkania błyskawiczne organizowane jedynie w celu szybkiego przejęcia materiałów. Organizowanie tego rodzaju spotkań wymaga precyzyjnego opracowania sposobu, miejsca i czasu przeprowadzenia operacji.

224. Łączność bezosobowa polega na organizowaniu kontaktów wywiadowczych i wymianie korespondencji bez osobistego spotykania się zainteresowanych osób. W tym celu wykorzystuje się:

– elementy łączności schowkowej;

– systemy sygnalizacyjne;

– łączność radiową;

– adresówki;

– łączność alarmową.

225. Łączność schowkową organizuje się w celu przejęcia materiałów wywiadowczych od aparatu zdobywającego, przekazywania korespondencji, a także do zaopatrywania rezydentur i samodzielnych pracowników wywiadu w środki materiałowo-finansowe.

Schowki powinny odpowiadać następującym wymogom:

– zapewniać możliwość przechowania określonego materiału przez niezbędny okres, z wyeliminowaniem ryzyka przypadkowego znalezienia go przez osoby postronne lub też możliwości zaginięcia, względnie uszkodzenia materiału;

– umożliwiać łatwe odnalezienie schowka przez osobę znającą jego lokalizację z zasady tylko z opisu;

– zapewniać możliwość złożenia lub podjęcia materiału w sposób skryty;

– posiadać dogodne drogi dojścia i odejścia;

– zapewnić naturalne uzasadnienie przebywania w rejonie schowka osób korzystających z niego.

226. Systemy sygnalizacyjne stosuje się w łączności wywiadowczej w celu przekazywania zainteresowanym pracownikom wywiadu określonych sygnałów oznaczających na przykład ostrzeżenie o grożącym niebezpieczeństwie, o nieznalezieniu w schowku złożonych materiałów wywiadowczych, wywołaniu na spotkanie w trybie alarmowym itp. W sygnalizacji wywiadowczej stosuje się następujące formy i sposoby:

– sygnalizację graficzną w postaci różnego rodzaju umownych znaków graficznych umieszczanych w określonym miejscu i czasie;

– sygnalizację przedmiotową obejmującą wystawianie w określonym miejscu i czasie umownych przedmiotów;

– sygnalizację przez odpowiednie działanie, to jest wykonywanie czynności, których znaczenie jest zrozumiałe tylko dla osoby odbierającej sygnał;

– sygnalizację techniczną polegającą na przekazywaniu umownych sygnałów przy pomocy technicznych środków świetlnych, dźwiękowych itp.

Systemy sygnalizacyjne powinny być nieskomplikowane i łatwe do zapamiętania, a równocześnie jednoznacznie zrozumiałe dla osób odbierających.

227. Łączność radiową stosuje się w celu przesyłania zaszyfrowanych lub zakodowanych radiogramów zawierających informacje wywiadowcze i meldunki do Centrali oraz zadania, polecenia i wytyczne Centrali dla aparatu terenowego.

Dwustronną łączność radiową w okresie pokoju wykorzystuje się w zasadzie do prowadzenia korespondencji między Centralą a aparatem wywiadowczym działającym z pozycji przykrycia, w oparciu o oficjalny system łączności służby zagranicznej PRL.

Z aparatem nielegalnym, w okresie pokoju, organizuje się w zasadzie jednostronną łączność radiową (poza dwustronnymi seansami treningowymi) – od Centrali do pracowników terenowych. Dwustronną, agenturalną łączność radiową uruchamia się w okresie zagrożenia i wojny, wykorzystując w tym celu specjalny sprzęt nadawczo-odbiorczy (szybka telegrafia), pozwalający na przesyłanie korespondencji w bardzo krótkim czasie, co zabezpiecza przed spelengowaniem pracujących radiostacji.

228. Adresówki wykorzystuje się do przesyłania korespondencji wywiadowczej zakamuflowanej w normalnych przesyłkach pocztowych. Tą drogą można przesyłać krótkie informacje wywiadowcze, zadania, polecenia, sygnały uprzedzające o zagrożeniu, wywołujące na spotkania, wymiany itp. Najczęściej stosowanymi sposobami utajniania korespondencji przesyłanej na adresówki są tajnopisy lub umowne frazy oraz odpowiednio kamuflowana mikrofotografia (kropki). Treść informacji sporządzona przy użyciu tajnopisu lub wykonana w postaci kropki w niektórych przypadkach może być przesyłana wyłącznie po uprzednim jej zaszyfrowaniu.

Chodzi tu o takie dane, jak: nazwiska i adresy pracowników aparatu wywiadowczego, miejsca ich pracy, terminy i miejsca operacji oraz inne szczegóły mogące doprowadzić do dekonspiracji w wypadku ujawnienia korespondencji przez obcy kontrwywiad.

229. Łączność alarmowa stanowi integralną część systemu łączności wywiadowczej z określonym ogniwem aparatu agenturalnego. Łączność alarmowa służy do:

– powiadamiania o grożącym

niebezpieczeństwie;

– zapewnienia ciągłości łączności w wypadku zerwania lub zlikwidowania zasadniczych kanałów łączności;

– pilnego przekazania zadań, informacji lub materiałów wywiadowczych.

W łączności alarmowej wykorzystuje się sygnalizację graficzną i przedmiotową, telefony, radio, schowki, adresówki itp.

230. Wybór form i sposobów łączności wywiadowczej zależy przede wszystkim od zadań realizowanych przez danego agenta, jego przygotowania wywiadowczego, lojalności oraz warunków jego pracy.

Miejsca spotkań, punkty błyskawicznej wymiany materiałów, schowki i sygnałówki nie powinny być wykorzystywane więcej niż 1-2 razy.

Systemy i środki łączności wywiadowczej powinny być systematycznie wzbogacane i ulepszane.

231. W łączności pomiędzy Centralą a aparatem zagranicznym, działającym pod przykryciem, stosuje się następujące kanały łączności, funkcjonujące równolegle:

– dyplomatyczną pocztę kurierską dla przesyłania zasadniczej, tajnej poczty wywiadowczej;

– łączność radiową i dalekopisową MSZ dla przekazywania pilnej korespondencji;

– pocztę kapitańską dla przesyłania korespondencji jawnej – zgodnie z obowiązującymi przepisami Departamentu Łączności MSZ.

Powyższe kanały łączności stosowane w odniesieniu do aparatu wywiadowczego działającego na terytorium potencjalnych naszych przeciwników mogą funkcjonować jedynie w okresie pokojowym. W czasie wojny powyższe kanały łączności mogą być stosowane tylko z rezydenturami działającymi na terenie państw neutralnych.

232. W łączności pomiędzy Centralą a nielegalnymi rezydenturami lub samodzielnie działającymi pracownikami wywiadu stosuje się zwykle następujące formy łączności:

– łączność osobową – spotkania wywiadowcze przeprowadzane przez nielegalnych kurierów z pracownikami aparatu agenturalnego (spotkania przeprowadza się z zasady na terenie krajów trzecich);

– łączność bezosobową – systemy schowków obsługiwane przez kurierów i łączników;

– adresówki w kraju i za granicą;

– punkty kontaktowe;

– łączność radiową, głównie jednostronną.

233. Dokumentację systemów łączności poszczególnych rezydentur lub samodzielnych pracowników aparatu agenturalnego przechowuje się w teczkach pracy prowadzonych w kierunkowych oddziałach operacyjnych. Systemy łączności z cenną agenturą podlegają zatwierdzeniu przez Zastępcę Szefa Zarządu ds. Operacyjnych, natomiast z pozostałą agenturą – przez starszych inspektorów Pionu Operacyjnego.

234. Łączność wywiadowczą wewnątrz rezydentury organizuje rezydent, który jest odpowiedzialny za jej sprawne funkcjonowanie. Formy i sposoby łączności stosowane wewnątrz rezydentur zależą głównie od charakteru rezydentury, jej zadań oraz potrzeb i możliwości.

235. W rezydenturach aparatu wywiadowczego pracującego pod przy kryciem zagranicznych placówek oficjalnych podstawową i często jedyną formą łączności wewnętrznej są kontakty osobiste rezydenta i jego zastępcy z podległymi pracownikami. Kontakty te powinny być jednak organizowane w taki sposób, aby posiadały zawsze naturalne i niebudzące zastrzeżeń uzasadnienie wobec osób postronnych. Odnosi się to do wszelkich kontaktów z kadrowymi pracownikami wywiadu pracującymi pod przykryciem i współpracownikami. Kontakty operacyjne należy organizować w warunkach zabezpieczających przed podsłuchem i obserwacją obcego kontrwywiadu.

236. W niektórych państwach zainteresowania wywiadowczego pracownicy aparatu działającego z pozycji przykrycia realizują także zadania z zakresu utrzymywania łączności z aparatem agenturalnym. W tych wypadkach w łączności z agenturą stosuje się odpowiednio opracowane systemy łączności osobowej i bezosobowej.

Stały nadzór nad pracownikami aparatu pod przykryciem ze strony obcych organów kontrwywiadowczych nakazuje ograniczać kontakty osobowe z agenturą do niezbędnego minimum. Należy natomiast szerzej stosować i stale doskonalić sposoby utrzymywania kontaktów bezosobowych, które powinny stanowić podstawową formę łączności z agenturą.

237. W rezydenturach agenturalnych stosuje się w zasadzie takie same formy i sposoby łączności, jak pomiędzy Centralą wywiadu a rezydenturami agenturalnymi (nielegalnymi), z wyjątkiem łączności radiowej.

238. Jakkolwiek dobrze zakonspirowane rezydentury agenturalne są mniej narażone na przeciwdziałanie organów KW, stosowane wewnątrz nich systemy łączności muszą zapewniać całkowite bezpieczeństwo wszystkim pracownikom określonego ogniwa aparatu nielegalnego. Osiąga się to przez ścisłe przestrzeganie zasad konspiracji wywiadowczej.

R o z d z i a ł VI

POSTANOWIENIA KOŃCOWE

239. W zakresie działalności wywiadowczej Pion Operacyjny współpracuje i współdziała z niektórymi krajowymi instytucjami państwowymi, a przede wszystkim z Ministerstwem Spraw Wewnętrznych (głównie z Departamentem I i II), Szefostwem Wojskowej Służby Wewnętrznej i jego terenowymi jednostkami operacyjnymi, Ministerstwem Spraw Zagranicznych, Ministerstwem Handlu Zagranicznego i GM i podległymi mu centralami oraz z innymi instytucjami wojskowymi i cywilnymi.

Zakres i formy współpracy Zarządu II Sztabu Generalnego WP z odpowiednimi instytucjami państwowymi określają zawarte dwustronne porozumienia w tym zakresie.

240. Do utrzymywania bezpośrednich kontaktów służbowych z odpowiednimi jednostkami operacyjnymi MSW, Szefostwa WSW oraz innymi współdziałającymi z Zarządem II Sztabu Generalnego WP instytucjami państwowymi upoważnieni są oficerowie Pionu Operacyjnego na podstawie decyzji Zastępcy Szefa Zarządu II ds. Operacyjnych.

241. Rezydenci aparatu zagranicznego działającego pod przykryciem obowiązani są do ścisłej współpracy i współdziałania z rezydentami Departamentu I MSW pracującymi pod przykryciem polskich placówek zagranicznych. Zasady i formy współpracy rezydentów za granicą określa odrębna instrukcja obowiązująca przedstawicieli wyżej wymienionych służb wywiadowczych.

242. Pion Operacyjny Zarządu II Sztabu Generalnego WP realizuje szereg przedsięwzięć specjalnych w odniesieniu do osób pozostających w jego zainteresowaniu operacyjnym. Do ważniejszych przedsięwzięć należy zaliczyć:

– kontrolę korespondencji;

– podsłuch w lokalach;

– podsłuch rozmów telefonicznych;

– przeprowadzanie ustaleń i wywiadów środowiskowych;

– organizowanie i prowadzenie obserwacji

zewnętrznej.

243. Przedsięwzięcia powyższe realizowane są przez oddziały Pionu Operacyjnego przy współdziałaniu i pomocy odpowiednich służb operacyjnych MSW i Szefostwa WSW na podstawie określonych przepisów i uprawnień.

Decyzję o zastosowaniu wyżej wymienionych przedsięwzięć specjalnych podejmuje Zastępca Szefa Zarządu II ds. Operacyjnych.

244. W celu ułatwienia kontaktowania się z interesującymi wywiad osobami i instytucjami oraz dla zachowania konspiracji oficerowie Zarządu II Sztabu Generalnego WP prowadzący pracę operacyjną na terenie kraju mają prawo posługiwania się osobistymi dokumentami operacyjnymi, do których należą:

– legitymacja pracownika polskiego wywiadu wojskowego;

– operacyjny dowód osobisty;

– legitymacja funkcjonariusza MO;

– operacyjne legitymacje służbowe pracowników różnych instytucji państwowych;

– inne pomocnicze dokumenty wywiadowcze.

245. Osobiste dokumenty operacyjne wykorzystywane są przede wszystkim do przedstawiania się podczas kontaktów z osobami rozpracowywanymi, w kontaktach służbowych z instytucjami i urzędami w wypadkach, kiedy posługiwanie się własnymi dokumentami nie jest celowe lub niewskazane. Operacyjne legitymacje służbowe różnych instytucji mogą być wykorzystywane również przy przejazdach państwowymi środkami lokomocji, podczas dokonywania meldunków w hotelach i w innych sytuacjach podyktowanych względami wykonywanych zadań służbowych. Operacyjnych dokumentów osobistych nie wolno wykorzystywać w celach niezwiązanych z wykonywaniem zadań operacyjnych. Szczegółowe zasady posługiwania się dokumentami operacyjnymi określone są w odrębnych przepisach.

246. Na pokrycie kosztów związanych z prowadzeniem działalności wywiadowczej w kraju i za granicą Pion Operacyjny Zarządu II Sztabu Generalnego WP dysponuje złotowym i dewizowym funduszem operacyjnym. Rozchodowanie funduszu odbywa się na podstawie budżetów poszczególnych komórek organizacyjnych Pionu i zgodnie z obowiązującymi przepisami finansowymi. Osoba podejmująca decyzję w sprawach wydatków finansowych powinna każdorazowo uwzględniać ich celowość i potrzebę racjonalnego gospodarowania funduszem.

Aneks nr 3

1. „Organizacja bezpiecznej i niezawodnej łączności agenturalnej w relacji agent – Centrala w obecnie istniejącej sytuacji”.

W obecnie istniejącej sytuacji, kiedy istnieje duża izolacja kraju, praktycznie nie jest możliwe utrzymywanie łączności agenturalnej dotychczasowymi metodami. Wprowadzony stan wojenny spowodował z jednej strony blokadę naszych granic i praktycznie całkowite ograniczenie poruszania się osób w relacji zagranica – kraj. Wykluczyło to możliwość wykorzystywania łączników i kurierów nielegalnych, a ponadto odcięło od kraju tą agenturę, która z różnych względów służbowych czy prywatnych (rodzinnych) okresowo przyjeżdżała do kraju. Wprowadzone przez władze restrykcje w odniesieniu do usług pocztowych wykluczają w znacznym stopniu możliwości korzystania z korespondencji listowej jako formy przesyłania wiadomości agenturalnych.

Na powyższą sytuację nakłada się zwiększone zainteresowanie sprawami polskimi przez rządy państw zachodnich, co obok różnego rodzaju deklaracji politycznych i restrykcji gospodarczych występuje w formie ograniczenia swobody poruszania się pracowników polskich placówek oraz zwiększonej kontroli wszelkich kanałów kontaktowania się osób z państw zachodnich z Polską.

W tej sytuacji istnieje pilna potrzeba wypracowania nowych metod bezpiecznej i niezawodnej łączności agenturalnej gwarantującej nam możliwość kontaktowania się z agenturą w sytuacji podobnej do obecnej lub w jeszcze większej izolacji.

Nie ulega wątpliwości, że w sytuacji narastającego napięcia międzynarodowego występującego między państwami obu bloków (systemów politycznych) i nawrotu atmosfery zimnej wojny jedyną drogą zapewniającą utrzymanie sprawnie działającej łączności będzie posiadanie jednej lub kilku aktywnie pracujących ekspozytur Centrali zorganizowanych na terytorium państw neutralnych – trzecich, niewłączonych w sposób trwały do żadnego z bloków.

Państwa te muszą gwarantować względną swobodę kontaktów zagranicznych (wjazdy, wyjazdy, korespondencja, telefony) i poruszania się po własnym terytorium osobom posiadającym różne paszporty i obywatelstwa.

Ponadto państwa te winny być położone możliwie blisko od Polski oraz terenów działania naszej agentury, a przede wszystkim winny gwarantować stosunkowo pewną i łatwą komunikację.

Biorąc pod uwagę aktualną sytuację w Europie, do państw, które mogą spełniać powyższe założenia w mniejszym lub większym stopniu i mogą być brane pod uwagę, można zaliczyć: Finlandię, Szwecję, Austrię, Szwajcarię, Jugosławię, Liban oraz inne państwa Afryki Północnej w zależności od ich przyszłych powiązań politycznych.

W kilku z ww. państw (2-4) Zarząd II winien posiadać swoje ekspozytury działające pod postacią wszelkiego rodzaju przedsiębiorstw handlowych, produkcyjnych i usługowych.

Przedsiębiorstwa te, mając swoje przedstawicielstwa w państwach naszego zainteresowania wywiadowczego, ułatwiałyby utrzymywanie łączności z agenturą działającą na terenie tych państw.

Do realizacji tego przedsięwzięcia należy wykorzystać powstające w wielkiej liczbie przedsiębiorstwa polsko-polonijne oraz mające powstać na terenie Polski w najbliższym czasie (po uchwaleniu przez sejm w kwietniu br. odpowiednich ustaw) przedstawicielstw (oddziałów) firm zagranicznych.

Aktualnie na terenie kraju działa ponad 100 firm polsko-polonijnych lub polonijnych. Z liczby tej co najmniej kilkanaście z uwagi na swój charakter organizacyjny oraz prowadzoną działalność można by wykorzystywać do celów łączności wywiadowczej. Problem ten jest w trakcie badania i rozpracowywania przez sekcję „N” Oddziału VIII.

Aby firma polonijna mogła być brana pod uwagę jako element w organizowaniu łączności wywiadowczej, musi ona spełniać następujące zasadnicze warunki:

1) być częścią firmy (oddziałem) działającej za granicą w co najmniej jednym z interesujących nas państw lub posiadać własne oddziały w co najmniej jednym kraju Europy Zachodniej;

2) mieć taki profil działalności, aby była możliwość stałej komunikacji na linii zagranica – kraj (wyjazdy ludzi, korespondencja, telefon, telex, transport towarów itp.);

3) zatrudniać zarówno w kraju, jak i w oddziałach zagranicznych osoby z Polski.

W celu wykorzystania już istniejących i nowo powstających firm polonijnych dla potrzeb łączności wywiadowczej należy:

– dokonać pełnego rozeznania zasad działania tych instytucji;

– wytypować firmy spełniające w najwyższym stopniu nasze potrzeby;

– mieć przygotowanych pracowników kadrowych wywiadu, których kwalifikacje będą umożliwiały uzyskanie zatrudnienia w interesującej nas firmie.

Zbieraniem informacji na powyższy temat zajmuje się będący na kontakcie sekcji „N” nasz współpracownik, który ma dostęp do całości spraw z racji wykonywanej pracy. Ze wstępnych ustaleń wynika, że np. istnieją na terenie Polski firmy, które mają główną siedzibę w Berlinie Zachodnim, a oddziały w RFN. Taki układ terytorialny byłby korzystny do zabezpieczania łączności na terenie RFN, a może i innych państwach zachodniej Europy.

Ponadto przedstawiciel jednej z brytyjskich firm jest w trakcie załatwiania zgody na otwarcie na terenie Polski przedsiębiorstwa o szerokim profilu, zajmującego się m.in. eksportem różnorodnych usług (załatwiono już m.in. wysłanie do RFN pierwszych grup spawaczy i innych fachowców). Firma będzie się zajmowała zatrudnianiem ludzi za granicą, wysyłając ich na paszportach prywatnych z pominięciem Polservice.

Na dyrektora regionalnego tej firmy brytyjski właściciel rekomenduje naszego współpracownika. Dałoby to nam całkowity dostęp do działalności firmy i pozwoliłoby w pewnym stopniu wpływać na oferowany przez nią profil usług, korzystny z punktu widzenia wywiadowczego.

Powyższe działania oczywiście będą tylko półśrodkami, krokami zmierzającymi do stworzenia poza krajem faktycznych ekspozytur działających na bazie różnych przedsiębiorstw handlowych, usługowych i produkcyjnych. Chodzi głównie o to, aby poprzez prywatne firmy polsko-polonijne i polsko-zagraniczne wyjść poza granice kraju, uzyskać pewne doświadczenie i bazę działania.

Po stworzeniu w ten sposób bazy do samodzielnego działania, przygotowaniu pewnej ilości osób z niezbędnym doświadczeniem zawodowym będziemy w stanie otworzyć własne (zarządowe) przedsiębiorstwa handlowo-usługowe spełniające rolę naszych ekspozytur.

Oczywiście należy się liczyć z koniecznością zainwestowania pewnych sum pieniędzy przy organizowaniu tych przedsiębiorstw, jednakże po rozwinięciu przez nie działalności będą się one utrzymywały same, a nawet w pewnych wyjątkowo sprzyjających sytuacjach mogą przynosić dochód.

Aby osiągnąć pozytywne rezultaty w tej dziedzinie niezbędna jest stała, systematyczna i długofalowa działalność przez okres 5-10 lat.

Cały problem wymaga szczegółowego rozpracowania i zbadania. Wymaga to dosyć dużego zaangażowania szeregu osób przez dłuższy czas, jednakże uważam, że w aktualnej sytuacji międzynarodowej i przy jej tendencjach rozwojowych w przyszłości powyższe rozwiązania mogą być jednym ze sposobów zabezpieczenia kierowania naszą agenturą i utrzymywaniem z nią łączności.

W celu uzyskania w miarę szybko pozytywnych wyników w tym zakresie należy zespolić wysiłki wszystkich oddziałów Pionu Operacyjnego w kierunku zebrania maksymalnych informacji na temat działalności powstających w Polsce firm obcych i w miarę możliwości dążyć do zatrudniania w nich naszych pracowników kadrowych lub współpracowników.

Inną z form zabezpieczenia łączności może być uzyskanie przedstawicielstwa firmy zagranicznej na terenie Polski przez naszego człowieka. Wydaje się, że szereg naszych oficerów, którzy nabyli odpowiedniego doświadczenia zawodowego w czasie pracy pod przykryciem mogłoby się podjąć reprezentowania jednej lub kilku firm zachodnich na terenie Polski. Takie ustawienie dawałoby im uzasadnioną swobodę wyjazdów zagranicznych, przy okazji których mogliby spełniać rolę kurierów lub łączników.

Pewne fakty wskazują na to, że szereg osób zajmujących się handlem bronią lub sprzętem specjalnym gotowe byłoby mieć w Polsce swego stałego przedstawiciela. Fakt ten wymaga dokładnego zbadania i rozpracowania m.in. przy pomocy naszych oficerów zatrudnionych w różnych instytucjach przykrycia.

Powyższe opracowanie nie daje gotowej recepty na łączność w relacji agent – Centrala do natychmiastowego wprowadzenia. Przedstawia ono pewne propozycje do rozpracowania i wprowadzenia w życie z myślą o perspektywicznym rozwoju kierowania pracą agenturalną z pozycji nielegalnych.

kmdr por. A. Król

1.03.1982 r.

wydruk. w 1 egz. -a/a

wyk. i druk. AK

DEWM nr. 061

2. Notatka Służbowa płk. J. Szatana:

Dotyczy: organizacji dodatkowych kanałów łączności agenturalnej w relacji agent – Centrala

I. Wykorzystanie działalności przedsiębiorstw zagranicznych (polonijnych) rozprowadzających paczki do przekazywania materiałów i informacji wywiadowczych.

Utworzenie na terenie Polski społecznej organizacji zrzeszającej handlowców i przemysłowców krajowych i zagranicznych „Inter Polcom” przyczyniło się do powstania w szeregu krajów polonijnych organizacji gospodarczych różnego charakteru. Sytuacja kryzysowa w Polsce nie zahamowała tego procesu, lecz dała nowy impuls w tworzeniu się między innymi firm dostawczych, głównie towarów w obrocie niehandlowym (dopuszczonych do obrotu wewnętrznego bez cła). (…) op. cit. s…….

2. Plan ten bardzo szybko zaczęto realizować. W końcu 1983 r. powstaje oddział Y, a już w sprawozdaniu z realizacji zadań za rok 1985 czytamy:

3. ” – przeszkolono i przygotowano do pracy wywiadowczej oraz skierowano pod przykrycie por. T. Taracha. Po odbyciu niezbędnej praktyki handlowej i umocnieniu legendy oraz maski przykrycia zostanie przerzucony do Libanu w charakterze pracownika ekspozytury, zgodnie z planem organizacji ekspozytury „Midas”. Poprzez „Pilnego” nawiązano kontakt z handlowcem arabskim „A” i dokonano wstępnych ustaleń dot. zatrudnienia por. Taracha w Libanie;

– zakończono plasowanie ppłk. Garbarczuka na terenie Włoch, rozpoczęto przygotowanie do zorganizowania firmy zagranicznej w celu stworzenia podstaw do utworzenia przedstawicielstwa handlowego tej firmy w krajach arabskich. Nawiązano kontakt i dokonano wstępnych ustaleń z handlowcem włoskim C. Muti dot. organizacji firmy w celu wykorzystania jego kontaktów dla organizacji ekspozytury „MAT” w Maroku lub Tunezji.

Ppłk Garbarczuk aktualnie przygotowuje plan założenia firmy zagranicznej;

– rozpracowano i zwerbowano NPW „SWABER” oraz rozpoczęto jego szkolenie i przygotowywanie przerzutu do Szwecji. Jednocześnie prowadzono rozpracowywanie warunków i możliwość założenia firmy usługowej lub handlowej w Szwecji pod kątem przygotowań do organizacji ekspozytury „GUSTAW”;

– rozpracowano, pozyskano i rozpoczęto szkolenie współpracowników „BRZOZA” i „STAL”, uplasowano ich w CHZ, mając na uwadze ich przyszłe wykorzystanie (po ewentualnym ukadrowieniu) jako pracowników ekspozytur (są to młodzi handlowcy po ukończonych studiach w SGPIS, posiadający bardzo dobre przygotowanie językowe);

– poprzez działalność handlową ppłk. Garbarczuka rozpoczęto pozyskiwanie pozabudżetowych dochodów finansowych celem wykorzystania ich w przyszłości przy organizacji ekspozytur wywiadowczych. Łącznie w 1985 r. uzyskano ok. 9000 dol. USA, z czego 6000 wpłacono do kasy Zarządu, pozostałe zostaną wpłacone z początkiem przyszłego roku (po wpłynięciu końcowych wpłat” (Teczka spraw oddziału Y, IPN 00704/61/3).

4. Sprawa reorganizacji wywiadu była wyraźnie rozstrzygnięta poza służbą, a ankieta miała raczej za zadanie wprowadzić koncepcję do obiegu oficerów operacyjnych, zapoznać ich z nią i uwiarygodnić realizację. Przekonuje o tym fakt, że podczas dyskusji większość szefów oddziałów wypowiadała się przeciwko koncepcji oparcia łączności na sieci tajnych ekspozytur powstałych ze spółek, wskazując na oczywiste słabości takiej koncepcji z punktu widzenia bezpieczeństwa łączności. Nie ma też pewności, czy przesądziła o tym inna często wskazywana przyczyna, jaką miała być konieczność reorganizacji ze względu na rozpoznanie kadry wywiadowczej i sposobu działania wywiadu na skutek ucieczek tak dobrze poinformowanych oficerów jak płk. Sumiński, który miał wywieźć listę agentów wywiadu wojskowego, czy płk. Kulkliński. Wg żołnierza oddziału Y Andrzeja Bekiera, który zeznawał na ten temat w 2004 r. przed BBW, dominacja oddziału Y była skutkiem ograniczenia, a następnie likwidacji pracy operacyjnej na odcinku niemieckim i anglosaskim.

„…działalność polskiego wywiadu (lata 70. do końca lat 80.) opierała się o tzw. trzy struktury podporządkowania działań operacyjnych na zachodzie Europy. Pierwsza obejmowała układ francuski – Francję, państwa Beneluksu, Włochy, Hiszpanię i pozostałe południowe państwa europejskie. Druga to układ niemiecki – RFN, Austria, Szwajcaria i państwa skandynawskie. Trzeci to układ amerykański – USA, Wielka Brytania i pozostałe państwa anglojęzyczne… Afera FOZZ według wiedzy płk. „B” opiera się na spółkach, firmach, bankach oraz osobach, które w tamtym czasie przebywały w Luksemburgu lub Francji i były związane z polskim handlem zagranicznym. Powiązania tego typu zaczęły się pojawiać na początku 1988 r., kiedy w Zarządzie II SG gen. Misztal wspólnie z innymi decydentami wywiadu wypracowali nową metodę przekazywania informacji wywiadowczych do kraju. Polegała ona na odciążeniu ataszatów wojskowych od działań typowo wywiadowczych (przekazywania informacji wywiadowczych i materiałów do kraju) i oparciu tej formy przekazywania informacji na spółkach i firmach o kapitale polskim, które powstawały na bazie polskich central handlu zagranicznego, z wykorzystaniem osób (współpracowników wywiadu i agentów).

Takie działania wydawały się wówczas uzasadnione, gdyż w przypadku wpadki nie można było bezpośrednio pociągnąć do odpowiedzialności pracowników i oficerów polskich ataszatów wojskowych w okresie, gdy zmieniał się układ polityczny w Europie. Na bazie tej koncepcji pod koniec lat 80. utworzono wydział Y, który zajmował się prowadzeniem polskiej agentury na zachodzie. Jednak głównym celem takich zmian było wykorzystanie istniejącej agentury dla celów wywiadu. W krótkim czasie wydział [sic! – KW] Y został wewnętrznie opanowany przez układ francuski. Osoby, które były niewygodne w tworzeniu spółek i firm, nie chciały się podporządkować przyjętej koncepcji działań pseudowywiadowczych lub wyrażały wątpliwości co do zgodności takich działań z zadaniami wywiadu, były usuwane z tego wydziału? (Teczka żołnierza WSI – Zenon Klamecki, zeznania Andrzeja Bekiera, s.132-133).

Bekier świadomie lub przez niewiedzę wprowadzał BBW w błąd. Oddział Y powstał nie w drugiej połowie lat 80., a 1.11.1983 r. Zapewne Bekier utożsamił powstanie oddziału z momentem zdominowania go przez „układ francuski” (p. Teczka spraw oddziału Y m.in. k. 8/5, IPN 0074/61.).

Aneks nr 4

1987.09.24

[pieczątka: TAJNE

Mjr mgr Wojciech POLAK]

02 LUT. 2001

Podpis nieczytelny

Notatka służbowa

Dot. możliwości prowadzenia działalności wywiadowczej przez Wydział IV – VI Zespołu IV Centralnego Zarządu Inżynierii

Od dnia 1-go sierpnia br. pełnić zacząłem obowiązki naczelnika Wydziału IV – VI Zespołu Centralnego Zarządu Inżynierii MHZ, wydziału, którego zadaniem jest prowadzenie działalności reeksportowej oraz zakupy sprzętu, urządzeń i technologii embargowych, zamawianych przez różne resorty i instytucje państwowe oraz transfer urządzeń i technologii embargowych do ZSRR (na postawie podpisanego wieloletniego porozumienia o współpracy i współdziałaniu pomiędzy CZInż i GIU ZSRR).

Zadania i obowiązki:

1. Kierowanie pracą Wydziału w zakresie organizacyjnym, merytorycznym i dyscyplinarnym.

2. Organizowanie i rozwijanie działalności akwizycyjnej, importowo-eksportowej w zakresie wyrobów finalnych i części zamiennych będących w kompetencji Wydziału, prowadzenie rozmów i negocjacji handlowych z kontrahentami krajowymi i zagranicznymi.

3. Zapewnienie podległym pracownikom możliwości pełnego wykorzystania ich kwalifikacji zawodowych, predyspozycji osobistych i czasu pracy. Otoczenie szczególną opieką pracowników nowoprzyjętych do wydziału.

4. Opracowywanie, parafowanie i przedstawienie do podpisu dyrekcji korespondencji wysyłanej za granicę.

5. Wystawienie i przedstawienie do zatwierdzenia wniosków wyjazdowych na pracowników wydziału udających się w delegację służbową w kraju lub za granicą.

6. Prowadzenie bieżącej miesięcznej i kwartalnej ewidencji wydziału z działalności handlowej.

Uprawnienia:

1.Podejmowanie decyzji w sprawach organizacyjnych, merytorycznych i dyscyplinarnych kierowanego wydziału.

2. Podpisywanie korespondencji w sprawach handlowych, produkcyjnych i finansowych, kierowanych do instytucji wewnątrz kraju do szczebla z-ców dyr. zakładów; oraz za granicę w sprawach bieżących Wydziału.

3. Podpisywanie kontraktów i korespondencji handlowej na wyjazdach zagranicznych wg ustaleń w „Instrukcji wyjazdowej”.

Zadaniem Wydziału jest współpraca ze specjalistami CZInż, MHZ, MON, NBP, Banku Handlowego, C. Hartwig, LOT, Zagranicznymi Ataszatami Handlowymi w Polsce, MSW, Zrzeszeniami Wytwórców Sprzętu, dyrektorami zakładów produkcyjnych w zakresie reeksportu sprzętu specjalnego, importu urządzeń i technologii embargowych oraz sterowanie operacjami i transakcjami barterowymi i kompensacyjnymi, będącymi w gestii Wydziału.

Do zadań Wydziału należy również realizacja transakcji importowych wg zapotrzebowania odbiorców krajowych w zakresie sprzętu wojsk lądowych, lotniczych, marynarki woj., sprzętu bezpieczeństwa i elektroniki, realizacja transakcji import – export na wszystkie wyroby produkcji niepolskiej wg zapotrzebowań klientów z KS-ów i KK, nawiązywanie kontaktów z agentami, firmami brokerskimi, consultingowymi, spedycyjnymi, liniami lotniczymi i żeglugowymi itp. oraz ich weryfikacja pod kątem korzyści handlowych i bezpieczeństwa w realizowanych transakcjach. Z ww. zakresu działalności Wydziału wypływają jego możliwości w zakresie dostaw sprzętu specjalnego oraz embargowego, które to możliwości bazują przede wszystkim na wypracowanych z agentami oraz firmami zachodnimi, będącymi dostawcami w/w sprzętu.

Kontakty Wydziału bazują na układach, czysto nieformalnych, z obywatelami Austrii, RFN, Włoch, Jugosławii, W. Brytanii, Francji, Szwecji, Szwajcarii oraz sporadycznie z innymi krajami kapitalistycznymi (Hiszpania, Izrael, Portugalia, Brazylia).

Wypracowany przez Wydział zysk (różnica pomiędzy ceną zakupu i zbytu pomniejszoną o koszty własne) oscyluje w granicach około 300 000 – 350 000 – USD rocznie.

50% tej kwoty może być wykorzystane przez CZInż do poprawy warunków pracy biurowej (zakupy kopiarek firmy MITA, teleksów elektron., mikrokomputerów ze stacjami dysków, drukarkami i oprzyrządowaniem towarzyszącym). Ważnym elementem w pracy Wydziału może stać się współpraca z Ministerstwem Handlu Zagranicznego Ukrainy, z którym zawarliśmy kontrakt na dostawę 8 taśm z oprogramowaniem źródłowym i konstrukcyjnym IBM na kwotę 770 000 USD. Kontrakt został zrealizowany, programy dostarczone przez amerykańskich i francuskich pośredników i przekazane stronie radzieckiej Odbiór należnej kwoty odbył się we Lwowie (1.09.87), gdzie zainkasowałem 430 000 USD, a poprzednio w Moskwie (1.06.87) po wręczeniu programów (przed ich sprawdzeniem) wręczono 120 000 USD.

W dniu 29.09.87 jadę na kolejne spotkanie z Rosjanami celem odbioru 220 000 USD i następnych zamówień (przekazaliśmy 18 ofert na sprzęt elektroniczny, wojskowy i programy) na realizację dostaw. Zysk Wydziału z tej transakcji wynosi 270 000 USD.

Następnym ważnym kierunkiem jest kierunek koreański (KRLD), skąd otrzymaliśmy zapytanie ofertowe na dostawę stacji radiolokacyjnej firmy THOMPSON typ ADOUR II (wartość transakcji ok. 6 000 000 USD) oraz mikroprocesorów (1 000 000 DM), którą to ofertę przekazaliśmy już stronie koreańskiej. Koreańczycy pozostawili do naszej dyspozycji bogaty asortyment amunicji artyleryjskiej, czołgowej moździerzowej (130 mm, 115 mm, 100 mm, 122mm 122 GRAD, 120 mm itp.) do dalszej sprzedaży z uzgodnioną prowizją w wysokości 5% od wartości kontraktu. Postawione do dyspozycji ilości wynoszą nie mniej niż 100 000 szt. w każdym asortymencie. Opisane wyżej transakcje są przykładowymi, mogącymi zobrazować zakres naszej działalności oraz rząd wielkości kwot, w których obraca się Wydział.

Prowadzimy szeroką akcję rozpoznawania środowisk pośredników oraz pozyskiwania nowych dostawców i odbiorców.

Ciekawym kontaktem wydaje się przedstawiciel firmy ISTROMEXA, Jacob Minsky, i Zui TROYNA z TEL AWIWU, którzy podjęli się dostarczenia embargowej elektroniki firmy TADIRAN oraz umożliwienia kontaktu z decydentami w dostawach amunicji i uzbrojenia z Izraela.

W/w są w kontakcie telefonicznym z naszym biurem i proponują spotkanie w Paryżu (październik), którego celem byłoby omówienie zasad i warunków współpracy i działania na rynkach trzecich. Interesująco wygląda również nowy kontakt z firmą SCORPION INTERNATIONAL SERVICES S.A. z Panamy. Przedstawiciel firmy z biura w Atenach Constantin Dafemon zainteresowany jest zakupami sprzętu specjalnego, którego dostawę chcemy zaproponować MHZ Ukrainy (karabinki AK – 74 – 20 000 szt. + 30 mln amunicji).

Wnioski: Praca na stanowisku Naczelnika Wydziału pozwala na:

a) wykorzystywanie zajmowanego stanowiska do pracy typowniczo-werbunkowej, realizowanej przez Centralę, dawanie naprowadzeń, sterowanie prowizjami itp;

b) przy okazji realizacji dużych transakcji domaganie się od dostawców dodatkowych ofert wraz z opisami technicznymi, dokumentacją itp. na sprzęt i urządzenia będące w zainteresowaniu Centrali;

c) realizowanie zleconych przez Centralę zakupów sprzętu, urządzeń, technologii i dokumentacji;

d) wykorzystywanie wyjazdów służbowych do realizacji innych zadań (zleconych przez Centralę), w kraju docelowym;

e) proponuję wykorzystanie placówek krajowych do zebrania informacji o potencjalnych dostawcach sprzętu embargowego, przekazać je do Wydziału, co ułatwi rozpracowanie osób będących w zainteresowaniu Centrali i umożliwi uatrakcyjnienie współpracy poprzez realizację korzystnych finansowo kontraktów. Wiodąca pozostanie w tym układzie Centrala, na wniosek której Wydział podejmie kontakt z człowiekiem i umożliwi podpisanie kontraktu bądź listu prowizyjnego;

f) przekazywanie do Centrali wzorców sprzętu, programów źródłowych i operacyjnych, będących przedmiotem transakcji celem ich skopiowania. Dążyć do przekazywania sprzętu, urządzeń i technologii przez Warszawę celem ich zaprezentowania w Centrali (np. stacja ADOUR II) przed przekazaniem odbiorcy zagranicznemu;

g) otrzymywanie stałych naprowadzeń z Centrali na sprzęt i urządzenia wchodzące do eksploatacji i produkcji celem szybkiego reagowania na ewentualne potrzeby rynku i stawianie nowych zadań nowym agentom. Umożliwi to również sprawdzenie ich możliwości i ich selekcję.

WIRAKOCZA

Teczka personalna Wirakocza, nr 044/87, spis akt IPN nr 00464, poz. 93.

Aneks nr 5

Warszawa, dnia 1989.02.27

MINISTER WSPÓŁPRACY GOSPODARCZEJ Z ZAGRANICĄ

Mgr inż. DOMINIK JASTRZĘBSKI

w miejscu

[pieczątka:

Minister Współpracy Gospodarczej z Zagranicą

Dominik Jastrzębski]

Akceptuję

Podpis nieczytelny

Informuję Obywatela Ministra, że w ramach Centralnego Zarządu Inżynierii MWGZ działa w Zespole IV (II obszar płatniczy) Wydział reeksportu sprzętu specjalnego. Działalność Wydziału obejmuje również import embargowy dla resortów Obrony Narodowej, Spraw Wewnętrznych i innych instytucji i przedsiębiorstw działających na rzecz obronności kraju.

W dotychczasowej swej działalności Wydział realizował również zamówienia importowe zlecone przez kontrahentów zagranicznych.

Prowadzona przez Wydział reeksportu działalność ma szczególny charakter. Z istoty tego obrotu towarowego wynika, że powinien on być prowadzony z zachowaniem pełnej poufności, a wypełnienie niezbędnych warunków dla tego rodzaju działalności wymaga nowych niekonwencjonalnych metod organizacyjno-prawnych.

Aby spełnić te wymogi, CZI proponuje przekształcenie Wydziału reeksportu w Spółkę prawa handlowego, posiadającą koncesję na prowadzenie handlu zagranicznego w zakresie towarów rynkowych, pod przykryciem których prowadzona będzie działalność handlowa asortymentem towarowym pozostającym w kręgu zainteresowań dotychczasowego Wydziału.

Utworzenie Spółki umożliwiłoby przejęcie przez nią do realizacji transakcji niewygodnych dla CZI, pozwoliłoby na pełne wykorzystanie zagranicznych kontaktów Wydziału oraz ich dalszą rozbudowę i mogłoby przyczynić się do pozyskania nowych źródeł zakupów i dostaw, wykorzystywanych tak przez CZI, jak i przez Spółkę.

Chciałbym nadmienić, że wypracowany przez Wydział zysk w 1988 r. zamknął się kwotą 500 tys. USD przy trzyosobowej obsadzie personalnej.

Partnerem w Spółce byłby Wojewódzki Związek Kółek i Organizacji Rolniczych, który oprócz lokalu dla Spółki wniósłby swoje kontakty w krajowej sieci dystrybucji i obrotu produktów rolnych, maszyn i urządzeń oraz surowców dla rolnictwa.

Cześć lokalu jest obecnie wykorzystywana przez Wydział reeksportu na bazie odrębnego porozumienia CZI MWGZ z WZKiOR (telefony, telex, telefax).

Wydzielenie środków w wysokości ok.100 mln zł jako kapitału zakładowego zapewniłoby pomyślny start Spółki, a niewielkie koszty własne, dobra i skuteczna sieć dotychczasowych kontaktów z kontrahentami zagranicznymi oraz zwiększająca się liczba zamówień rokuje nadzieje na jej dalszy rozwój.

Mając powyższe na uwadze, proszę Obywatela Ministra o akceptację propozycji.

[podpis nieczytelny]

Mgr inż. Włodzimierz Seweryński

Teczka personalna Wirakocza, nr 044/87, spis akt IPN nr 00464, poz. 93.

Aneks nr 6

1988.09.30

Informuję, że w nawiązaniu do przedłożonego Dyr. Gen. CZI projektu utworzenia Spółki z o.o. proponuję rozważenie wejścia JW. 3362 w skład w/w Spółki jako udziałowca z ramienia MON. Udział w pracach Spółki oprócz korzyści wymienionych w końcowym fragmencie Zał. Nr 1 daje JW. 3362 szereg możliwości wykorzystania jej do własnych, specyficznych celów.

Spółka daje możliwości:

a) operatywnego prowadzenia pracy typowniczo-werbunkowej, opracowania kandydatów do dalszego wykorzystania wg potrzeb;

b) właściwego przykrycia pracowników, dając im możliwości szybkiego kontaktu z zagranicą poprzez środki łączności wykorzystywane przez Spółkę (telefony, telex, telefax) oraz możliwości natychmiastowego wyjazdu poza granice PRL celem wykonania zleconych zadań przy zachowaniu legendy pracy dla Spółki;

c) uzyskanie środków złotowych i wolnodewizowych z możliwością ich wykorzystania na potrzeby JW. 3362;

d) udostępnienie wszystkich kanałów dostaw i współudział w imporcie wysokoembragowej techniki do Polski;

e) wykorzystanie wszystkich namiarów uzyskiwanych z delegatur krajowych celem wykorzystania ich do prowadzenia działalności;

f) plasowanie pracowników kadrowych i współpracowników w filiach spółki rozlokowanych poza granicami PRL oraz biurach przedstawicielskich firm obcych pozostających w stałej kooperacji ze spółką;

g) Przygotowanie bazy informacyjnej i środków materialnych do tworzenia głęboko zakonspirowanych rezydentur działających w okresie „W”.

Teczka personalna Wirakocza, nr 044/87, spis akt IPN nr 00464, poz. 93.

Aneks nr 7

Aneks do protokołu kontroli przeprowadzonej w Banku Handlowym International w Luxemburgu z dn. 24 lipca 1992 r.

k. 5:

Dodaje się część VII do protokołu w brzmieniu:

Na podstawie rejestru posiedzeń Komitetu Kredytowego BHI ustalono, że pod pozycją 212 znajduje się zapis sporządzony 9.02.1988 r. o następującej treści:

„Akredytywa otwarta na zlecenie ABI w związku z umową BATAX-ABI w sprawie otwarcia kasyna w Warszawie

Wyrażono zgodę na otwarcie przez BHI na zlecenie ABI w/w akredytywy wg tekstu przekazanego przez ABI. Akredytywa zabezpieczona jest blokadą 1 mln USD na r-ku ABI w BHI. Płatność z akredytywy może nastąpić po akceptacji wszystkich prezentowanych dokumentów przez ABI lub BATAX (w przypadku jego upoważnienia przez ABI)”.

W rejestrze akredytyw otwartych przez BHI znajduje się pod nr. 5900/956. Wykreślono zapis dotyczący akredytywy na rzecz Crest Menagment na kwotę 1 mln USD z terminem ważności 8.01.1989 r.

Jak wynika z dokumentacji dot. ww. akredytywy zlecenie jej otwarcia przekazała firma ABI – American Business Investment z Chicago.

W piśmie z 10 lutego 1988 r. (att. Mr G. Żemek, L. Kempnerski) stanowiącym zał. nr 68 do aneksu.

Jak wynika z załączonego do pisma projektu tekstu akredytywy jej zleceniodawcą miał być p. Wiktor Kubiak.

W dokumentacji dotyczącej omawianej sprawy znajduje się korespondencja pomiędzy BHI i Standard Bank N.Y. w sprawie warunków potwierdzenia w/w akredytywy przez Standard Bank.

Kończą się one uzgodnieniem przekazania przez ASBI do Standard Charterem Bank kwoty 1 mln USD w celu uzyskania potwierdzenia akredytywy przez ten bank.

Na podstawie wniosku o otwarcie rachunku w BHI stwierdzono, że w dn. 15.08 1987 r. firma ABI otworzyła w BHI r-k nr 50023.

Z danych bilansowych wynika, że na dzień 31.12.1987 saldo w/w rachunku wyniosło USD 5 914 030,1, a na dzień 31.12.1988 wyniosło USD 258 061,36, a ponadto firma posiadała depozyt w wysokości USD 518 492,84 na okres 30.9.88 – 2.01.89.

Z wydruków komputerowych dot. księgowań dokonanych w danym miesiącu na poszczególnych r-kach wynika, iż w 1988 r. z r-ku 50023 zostały dokonane m.in. transfery:

USD 1 000 000 – z wal. 22.02.88 – na r-k Mellon Bank

USD 2 200 000 – z wal. 24.03.88 —————-

USD 1 000 000 z wal. 31.03.88 – na ————

Dokumentacji dot. ww. transferów do dnia zakończenia kontroli nie odnaleziono.

Niniejszy aneks został sporządzony w 2 egzemplarzach, które po odczytaniu podpisano.

(?) Dyrektor Generalny Włodzimierz Leszczyński,

Luksemburg, 1992.07.28

W aktach znajduje się też notatka z 23.08.1988 r. zapisana na papierze firmowym

(Bank Handlowy International S.A. Luxemburg):

NOTATKA

Bank Handlowy International SA w Luksemburgu został poinformowany przez firmę Batax o zawarciu kontraktu z CHZ Metronem na dostawę urządzeń i materiałów w kwocie USD 5 000 000 oraz że kontrakt ten przewiduje dostawy towarowe na rzecz CHZ Metronem na warunkach kredytu, który ma być gwarantowany przez Bank Handlowy w Warszawie SA. Bank Handlowy International SA został także poinformowany przez firmę Batax o udzieleniu przez Bank Handlowy w Warszawie SA stosownej promesy na rzecz CHZ Metronem.

W związku z powyższym i po spełnieniu podanych warunków Bank Handlowy International w Luksemburgu wyraża gotowość sfinansowania powyższego kredytu, z tym że szczegółowe warunki zostaną uzgodnione dodatkowo.

Bank Handlowy International SA

Luxemburg

(-) podpis nieczytelny

Dokumentacja zawiera też pismo Dino Matingsa, prezesa American Business Incest z Chicago datowane na 11.02.88 do pp. Grzegorza Żemka i Ludwika Kempnerskiego z BHI o otwarcie akredytywy „as they relate to the investment in the Joint Venture (Warsaw casino)” oraz kopię listu kredytowego na rzecz Wiktor Kubiak Siriusgatan 10 S-22357 LUND (BUYER/NOTIFY) na sumę 1.000.000 USD pod warunkiem: „Presentation of a copy of the notarized Polish joint venture deed between LOT Polish airline and the partnership, relating to the Warsaw casino (?).”.

Aneks nr 8

Nr wych. 0993/PO-Y/89 TAJNE

Notatka służbowa

Dotyczy: zmiany miejsca zatrudnienia

W dniu wczorajszym (31.01.1989) zadzwonił do mnie wiceminister finansów J. Sawicki, prosząc o wybranie się do niego na „pogawędkę”. Rozmowa trwała ok. 2 godziny – brał w niej udział J. Sawicki i w ostatniej części odchodzący wiceminister (zatwierdzony na wyjazd do Helsinek) A. Dorosz.

Obydwu panów znam z uczelni i sporadycznych, wieloletnich kontaktów towarzyskich.

W czasie rozmowy padła propozycja, abym zgodził się objąć kierownictwo nowo tworzonej przez Ministerstwo Finansów instytucji o charakterze domu bankowego, która nazywać się ma Funduszem Obsługi zadłużenia PRL – i której statut i ustawa o jej powołaniu zostały zatwierdzone przez sejm.

Instytucja pomyślana jest jako samodzielna jednostka gospodarcza, która będzie prowadzić działalność na bazie dochodów uzyskiwanych w części z dotacji państwowych, w części z własnej organizacji finansowej i gospodarczej.

Kwoty dotacji – 1 bilion złotych z przeznaczeniem na zakup dewiz na przetargach.

Instytucja może tworzyć banki za granicą, wchodzić w spółki w kraju i za granicą oraz robić wszystkie, w tym niekonwencjonalne operacje bankowe, m.in. takie jakie robiłem w Luksemburgu.

Statut daje tyle możliwości, że gdyby rzeczywiście powierzono mi jej prowadzenie, przy odrobinie szczęścia mógłbym „wydusić” z polskiego długu dodatkowo ok. 500 mln dolarów rocznie.

Warunki: niekonwencjonalne działania, dobry zespół specjalistów. Uzyskałem wstępnie zgodę – i zacząłem się do sprawy przygotowywać. Dla nas sprawa jest szalenie interesująca – daje bardzo szeroki wachlarz możliwości działania, organizacji spraw finansowych, kontaktów itp. itd.

W dniu 1.02.1989 r. podjąłem kontakt z Ministrem Sawickim, gdzie wspólnie z Ministrem Wróblewskim odbyliśmy rozmowę. Wyłożyłem moje koncepcje rozwoju instytucji. Podczas spotkania poinformowano mnie, że zostałem zaakceptowany jako sekretarz/Dyrektor generalny Funduszu Obsługi Zadłużenia – od 20.02.1989 r., z pensją i na prawach podsekretarza stanu.

Dopisek ręczny czarnym atramentem:

W załączeniu – Ustawa Funduszu Obsługi zadłużenia za zgodność z rękopisem „DIK”

i zielona pieczątka oraz podpis:

płk. Dypl. Zenon Klamecki

oraz dopisek niebieskim długopisem:

zwrócić Dikowi

i niżej:

Z powyższego wynika, że „DIK” będzie posiadał w dalszym ciągu możliwości wyjazdów za granicę, będziemy mogli więc ewentualnie wykorzystać go sporadycznie do wykonywania pomocniczych zadań [ostatnie słowo nieczytelne – przyp. KW]

[podpis nieczytelny]

89/02/07

wg: IPN 00704/16, teczka pracy „DIK”, t. III, k. 3-4

Aneks nr 9

Zeznania Grzegorza Żemka

Sąd Okręgowy w Warszawie sygn. akt VIII K37/98 t. IV, akta tajne

Przesłuchanie Grzegorza Żemka

„Odpowiedzialnym z ramienia II Zarządu Sztabu Generalnego WP za lokowanie agentów w sferze mediów był Ryszard Pospieszyński, najpierw pracownik Komitetu Centralnego ZPR, a później dyrektor generalny Filmu Polskiego. Ja dostałem od służb specjalnych wojskowych zadanie po konsultacjach z Pospieszyńskim, aby znaleźć za granicą firmę, która mogłaby pełnić rolę „konia trojańskiego”, to znaczy która mogłaby służyć do wprowadzenia agentów na obszar na Zachodzie, w dziedzinie mediów. Był to rok 1987.

Jedyną firmą zagraniczną w dziedzinie mediów, którą znałem, była firma należąca do Jana Wejherta, ulokowana w Irlandii, na obszarze doków portowych, które stanowiły wydzielony w Irlandii obszar tzw. raju podatkowego. Mechanizmy działań tego „raju podatkowego” były analogiczne do tych, które funkcjonowały na Guernsey.

Firma ta nazywała się Cantal, a później zmieniono jej nazwę na I.T.I. Ta firma finansowała się z kredytów banku handlowego International w Luksemburgu.

Zapytałem służb wojskowych, czy mogę podjąć kontakt z Wejhertem. Otrzymałem wówczas informację, że on już współpracuje ze służbami wojskowymi, więc będzie to proste. W tym czasie byłem dyrektorem Departamentu Kredytów w BHI. Poznałem w czasie tych rozmów z Weihertem jego współpracowników, m.in. Marcina Waltera. Zasugerowali mi, że jeżeli jest potrzeba zorganizowania – znalezienia przykrycia dla agentów działających w dziedzinie mediów i ich finansowanie, to najlepiej stworzyć międzynarodowy koncern z udziałem Filmu Polskiego. Chodziło jednak nie tylko o zaangażowanie renomy kinematografii polskiej, ale także bazy produkcyjnej filmów animowanych w Bielsku-Białej. Przekazałem te sugestie do wojska, ale postawiłem warunek, że jeżeli mam się tym zająć, to muszę dostać ludzi, którzy znają się na mediach i byliby w stanie taki koncern zorganizować. Służby wskazały mi obywatela kanadyjskiego Cohena, imienia jego zapomniałem, który miał się zająć organizacją tego koncernu. Cohen powiedział mi, że podejmuje się takiej organizacji i będzie podsyłał mi odpowiednich ludzi. W związku z tym pojawiły się w BHI u mnie takie osoby jak Grauso, Bosurgi, De Rudder. Osoby te złożyły mi biznesplan dotyczący zakupu firmy SEPP. Te osoby stworzyły firmę Amalge Match celem przygotowania organizacji zakupu SEPP. Ten biznesplan przekazałem do WSI oraz Wejchertowi, do oceny.

Otrzymałem pozytywne oceny. Firma była znana i miała pozytywny standing. W związku z tym zaproponowałem tym osobom, które przedstawiły biznesplan, żeby wystąpiły do BHI z wnioskiem o udzielenie kredytu na zakup SEPP. Wniosek taki został złożony, a ja go odrzuciłem z uwagi na to, że firma Amalga Match nie miała żadnego standingu finansowego. Zaproponowałem, aby o kredyt wystąpiła inna firma, którą podrzuciłoby wojsko, a która miałaby standing wystarczający do przeprowadzenia tej operacji. Okazało się, że w Brukseli istnieje taka firma, znana już wywiadowi wojskowemu i współpracująca z nim, o nazwie Group Weinfeld. Któryś z panów z Amalga Match skontaktował mnie z Weinfeldem i dalsze dyskusje na temat zakupu SEPP prowadziłem już z Weinfeldem, a nie z osobami, które reprezentowały firmę Amalga Match. W czasie gdy trwały te rozmowy, wróciłem do kraju, to znaczy do banku Handlowego w Warszawie. Było to na przełomie roku 1988/1989. Nie wysyłałem do Weinfelda korespondencji jako pracownik B.H. w Warszawie, a w aktach są pisma, które rzekomo były przeze mnie w tym czasie do Weinfelda wysłane.

Uważam, że te pisma zostały spreparowane albo przez Weinfelda, albo przez kogoś innego, kto mu je dał w tym celu, aby wykazać ciągłość mojej współpracy z Weinfeldem, także w okresie, gdy po powrocie z BHI pracowałem w B.H. Później wskażę te pisma. Przyznaję jednak, że przez cały czas miałem naciski ze służb specjalnych czy to ze strony Pospieszyńskiego, żeby jak najszybciej zorganizować ten koncern medialny na zachodzie. W związku z tym rozpoczęła się pierwsza faza tworzenia tego koncernu; muszę przyznać, że trochę „na wariackich papierach”. (…)

Chcę przypomnieć, że w końcu 1988 r. z konta W.K. Nebeling, tj. zaszyfrowanego konta wojskowego w banku International w Luksemburgu (BIL), dokonywano wypłat na konto pana Weinfelda, oznaczone Group Weinfeld, nie pamiętam w tej chwili, w jakim banku. Mnie zlecono, żebym takie wpłaty przekazywał jako dysponent konta. Wiem, że kwoty przekazywane we frankach belgijskich Weinfeld zamieniał na dolary i przekazywał do Ataszatu Wojskowego w Brukseli. Będąc już dyrektorem FOZZ-u, też dokonywałem takich operacji, a nawet osobiście zamieniałem pieniądze i zanosiłem do Ataszatu Wojskowego przy Ambasadzie Polskiej w Brukseli. Attaché był Wojciech Myszak. Chcę sprecyzować – wyglądało to tak, że ja przekazywałem do Weinfelda pieniądze z konta wojskowego w BIL, a on przywoził mi czek na franki belgijskie. Ja je zamieniałem na dolary i zanosiłem do Ataszatu. Wynikało to stąd, że wojsko rozliczało się tylko w dolarach. Informacje, o których mówię, zawierają również dokumenty w aktach tajnych na k. 113, 116. W późniejszym okresie Weinfeld szantażował służby wojskowe, że ujawni operacje gotówkowe prowadzone przez wojsko na terenie Belgii. (…)

W tym czasie trwały poszukiwania możliwości finansowania tego zakupu oraz przygotowanie związanych z tym projektem umów. Kiedy już zostałem dyrektorem FOZZ-u zwyciężyła koncepcja, że zakup SEPP nastąpi z tzw. czarnej kasy central handlu zagranicznego, to znaczy z pieniędzy, które FOZZ pozyska w formie depozytów tych central. Zakup SEPP umożliwiłoby zlecenie jednej z jego agend wykupu zadłużenia Polski przy założeniu, że cena zakupu zadłużenia według cen rynkowych będzie równa 20 000 000 USD, czyli nastąpi za kwotę wyższą niż wydatki na zakup SEPP. Zadłużenie to skupowane byłoby za pośrednictwem firmy utworzonej przez SEPP, dla której przyjęto roboczą nazwę SEPP Finance. Dyrektorem tej firmy miał być szwajcarski bankier o nazwisku Trebendt, który przedstawił mi program zakupu zadłużenia z banku Solomon Brothers. FOZZ przekazał w ramach szeregu umów, które zawarł z Group Weinfeld, 15 500 000 USD, uzyskując w zamian akcje SEPP.

Aneks nr 10

Informacje na temat kursów organizowanych przez GRU i KGB

W materiałach zgromadzonych w sprawie „GWIAZDA” zawarte są sprawozdania uczestników kursów specjalistycznych organizowanych w ZSRR w latach 70. i 80. dla żołnierzy wojskowych służb specjalnych PRL. Na podstawie tych szczątkowych informacji można prześledzić i scharakteryzować zarówno same szkolenia (w tym ich podział, tematykę), jak i polskich uczestników oraz rozwój ich kariery zawodowej (tylko jednakże w odniesieniu do małej cząstki uczestników kursów). Mamy relacje, które dotyczyły tej grupy osób, nie wiemy, co było z pozostałymi, wiadomo, że było ich ponad 250. W ujętych w notatce kursach uczestniczyło ponad stu oficerów z PRL.

Kursy w Moskwie organizowane były przez GRU (dla oficerów Zarządu II Sztabu Generalnego) oraz przez KGB (dla oficerów WSW). Osobną kategorią kursów były te organizowane poza Moskwą, w jednostkach wojskowych, głównie dotyczyły łączności specjalnej, urządzeń radioelektronicznych. Inną grupą szkoleń były kursy w Petersburgu (Leningradzie) dla oficerów Marynarki Wojennej (należy pamiętać, że Flota Radziecka miała swój własny wywiad operujący w basenie Morza Bałtyckiego, w tym w głównych polskich portach: Gdańsku, Gdyni i Świnoujściu).

I. Kursy organizowane przez GRU

1. Kursy całoroczne:

– 28-08-1974 do 25-06-1975 r.

– 30-09-1976 do 24-06-1977 r.

– 29-08-1978 do 27-06-1979 r.

– 30-08-1979 do 25-06-1980 r.

– 07-09-1980 do 25-06-1981 r.

– 29-08-1981 do 24-06-1982 r.

– 31-08-1982 do 25-06-1983 r.

– 09-1988 do 06-1989 r.

2. Program rocznych kursów GRU:

a) Szkolenie operacyjne: rola i miejsce wywiadu wojskowego (dalej WW), sposoby i metody pracy werbunkowej (praktyczne określanie stopnia przydatności obiektów do wykonania określonych zadań operacyjnych), kierowanie agenturą, planowanie pracy operacyjnej, legendowanie i przenikanie na teren obiektów w celu wykonania zadań operacyjnych, zapobieganie dekonspiracji, rozpoznanie pracy kontrwywiadów państw NATO, psychologia pracy operacyjnej, praca z aparatem pomocniczym (nieagenturalnym), praca z nielegałami, łączność agenturalna, łączność operacyjna: schowki, sygnałówka, wymiana błyskawiczna, łączność radioelektroniczna, zabezpieczenie operacji wywiadowczych. Podstawy funkcjonowania i zadania WW na różnych szczeblach dowodzenia (elementy wywiadu cywilnego);

b) Szkolenie informacyjne: sposoby zdobywania i opracowywania informacji wywiadowczych, planowanie tych działań, ocena uzyskanych materiałów;

c) Wywiad radioelektroniczny: główne elementy składowe, charakterystyka, zasady użycia broni elektronicznej w państwach NATO, zasady prowadzenia wojny radioelektronicznej;

d) Organizacja SZ państw NATO;

e) Organizacja i metody pracy AWO: zadania, siły, środki organizacyjne, prowadzenie pracy AWO, charakterystyczne cechy pracy werbunkowej, zasady jej prowadzenia, sposoby rozpracowywania i werbowania agentów, przerzut agentury, rodzaje i formy łączności, rola AWO w operacjach armii – frontu;

f) Praca mobilizacyjna: organizacja, planowanie;

g) Język obcy;

h) Technika specjalna: fotografia, wywoływanie filmów, praktyczne wykonywanie kamuflaży.

3. Kursy dwumiesięczne:

– 1983 r. od 29-06 do 28-08

– 1987 r. od 01-07 do 25-08

– 07-1989 do 08-1989 r.

4. Cel kursów dwumiesięcznych:

Zebranie przez organizatorów doświadczeń z zakresu prowadzenia pracy operacyjnej od uczestników kursu, w praktyce zdaniem uczestników organizatorzy nie byli skłonni przekazywać słuchaczom swoich najnowszych doświadczeń.

a) Szkolenia prowadzone w grupie, najmniejszą grupa narodowa. Zajęcia obowiązkowe, niedopuszczalne zwolnienia z zajęć. Wykłady w godzinach 9.00-13.30, później nauka własna.

Zajęcia w tym samym budynku, co kwatery (na niższych piętrach), tam też biblioteka tajna i pracownie. Budynek zlokalizowany w pobliżu stacji metra „Oktjabrskoje Pole”, kasyna i skrzyżowania ulic Marszałka Bierutowa i Narodnoje Połczew.

Każdą grupę narodową prowadził starszy wykładowca (nie podawano nazwisk). Stałymi wykładowcami byli jedynie oficerowie z techniki specjalnej, pozostali się zmieniali.

Każdy z kursantów miał przydzielony nr ewid. (np. 10501 – dziesiąty kurs, piąta grupa, nr ewid. 1).

Na początku kursu opiekun grupy indywidualnie zbierał dane nt. kursantów (dane personalne, czas pracy w WW, doświadczenie w pracy za granicą, znajomość języków, propozycje wykorzystania po kursie).

b) W 11 przypadkach na 34 żołnierzy ZII SG po powrocie z kursu GRU w Moskwie przechodzili oni do służby poza wojskiem (SPW) od min. pół roku nawet do 6 lat. W materiałach brak danych na temat zakresu obowiązków oraz miejsca pracy w okresie SPW.

c) Żołnierze z AWO mieli pierwszeństwo w uczestnictwie w kursach GRU, żołnierze po przejściu do komórek AWO właściwie od razu wysyłani byli do Moskwy. W materiałach pojawiają się również 2 nazwiska oficerów z oddziału Y.

d) Absolwenci kursów GRU obejmowali stanowiska w ataszatach wojskowych na najważniejszych, z punktu widzenia geopolityki zainteresowań wywiadu ZSRR, placówkach PRL. Zarówno przed, jak i po 1990 r. oficerowie szkoleni przez GRU wyjeżdżali na placówki do: USA, Wlk. Brytanii, Kanady, RFN, Włoch, Danii, Szwecji, Austrii. Przed 1990 r. odnotowano wyjazdy do: Francji, Holandii, Finlandii, Szwajcarii, Norwegii, Turcji, Syrii, Libanu, Algierii, Egiptu, Chin, Korei i na Kubę. Po 1990 r. pojawiły się nowe kierunki: Białoruś, Ukraina, Litwa, Grecja, Rumunia, Chorwacja, Serbia, Izrael, Japonia. Oficerowie AWO wyjeżdżali do Francji, Wlk. Brytanii i Holandii (przed 1990 r.) oraz do Szwecji, Kanady i na Białoruś (po 1990 r.). Oficerowie oddziału Y wyjeżdżali do Algierii (przed 1990 r.) oraz do Wlk. Brytanii (po).

II. Kursy organizowane przez KGB

1. Daty kursów opisanych w materiałach:

– 09-1980 do 06-1981 r.

– 31-08-1982 do 25-06-1983 r.

– 09-09-1985 do 7-03-1986 r.

– 09-1986 do 06-1987 r.

– 09-1987 do 06-1988 r.

2. Program kursów KGB:

Wykładane przedmioty (zakodowane oznaczenia składające się z liter SD – specjalna dyscyplina – oraz cyfr):

SD-1 – przygotowanie taktyczno-operacyjne – płk Ryżkow,

SD-2 – kontrwywiad (50 godzin) – ujawnianie rezydentur działających z pozycji placówek dyplomatycznych – płk Aleksander Siemionowicz Naryszkin,

SD-3 – kontrwywiad wojskowy, całokształt problemów – płk Worobiew,

SD-4 – kryminalistyka (50 godzin) – płk Iwancow,

SD-5 – walka z dywersją ideologiczną przeciwnika (64 godziny) – płk Aleksander Aleksandrowicz Szywerskij,

SD-9 – Historia organów bezpieczeństwa ZSRR,

SD-11A – prawo administracyjne ZSRR,

SD-11B – prawo międzynarodowe,

SD-12 – psychologia pod kątem pracy operacyjnej,

SD-17 – organizacja i zarządzanie w pracy KW.

3. Organizacja kursów:

Lokalizacja – budynek Fakultetu Zagranicznego Akademii KGB, ul. Chawska, okolice stacji metra Szbałowskaja, adres pocztowy 113 162 Moskwa, n/a 680 CCCP, budynek mieszkalny czteropiętrowy, połączony z budynkiem szkolnym, całość otoczona wysokim betonowym murem. Obok Polaków: Węgrzy, Czesi, Bułgarzy (kursy kilkumiesięczne) oraz Wietnamczycy, Mongołowie, Kubańczycy (kilkuletnie). Zdaniem uczestników wykładowcy byli bardziej zainteresowani uzyskaniem informacji na tematy operacyjne i rozwiązania stosowane w Polsce niż na przekazywanie konkretnej wiedzy. Równolegle do kursów dla żołnierzy WSW odbywały się odrębne kursy dla oficerów SB.

4. Zabezpieczenie kursów:

a) Zarówno sami uczestnicy kursów, jak i oficerowie bezpieczeństwa w Ambasadzie PRL w Moskwie przyznają, że Rosjanie zabezpieczali operacyjnie pobyt żołnierzy-kursantów w czasie pobytu w ZSRR. Zarówno sale wykładowe, jak i pokoje kursantów zabezpieczone były techniką specjalną (w pokojach były pojedyncze kontakty elektryczne, bez prądu!).

Ważną rolę pełnili tłumacze grupy, ich zadaniem było utrzymywanie stałego kontaktu nie tylko w czasie zajęć, ale przede wszystkim „zżywanie” się z grupą i wspólne spędzanie czasu po zajęciach (byli z tego rozliczani przez przełożonych).

b) Wśród oficerów WP przebywających na akademiach wojskowych w ZSRR była prowadzona praca operacyjna przez oficerów KW (z WSW) delegowanych służbowo do Moskwy. Nie zajmowano się natomiast kadrą WP przebywającą na kursach czy szkoleniach. W latach 1980-1992 na akademiach w ZSRR przebywało 800 oficerów WP, natomiast około 3000 żołnierzy zawodowych ukończyło różne szkolenia. W tym okresie obowiązki oficerów KW pełnili: kmdr Wójcik, kmdr Krupa i płk Kubicki. Wymienieni posiadali OZI na każdej akademii wojskowej w ZSRR (pozyskiwani wśród kadry WP, w kraju lub już w ZSRR). Praca operacyjna prowadzona była za wiedzą KGB i przy jej pomocy. KGB znała agenturę wykorzystywaną przez KW na terenie ZSRR, była przez KGB kontrolowana. Były również przypadki wykorzystywania tej agentury przez KGB w stosunku do ob. ZSRR (za zgodą szefa WSW). KGB podejmowało próby werbunków oficerów WP, zwłaszcza pod koniec ich pobytów na uczelni.

c) Prowadzono wzajemną wymianę informacji, gł. w sprawach naruszeń przepisów celnych. Poza oficjalną sferą kontaktów KGB prowadziła inwigilację polskich słuchaczy akademii. Szukano zwłaszcza osób „zaangażowanych” politycznie, „handlarzy” – oficerów łamiących przepisy celno-skarbowe, „kobieciarzy”, na ostatnie dwie grupy zbierano materiały kompromitujące.

5. Oceny i wnioski:

Należy zauważyć, iż zmiana kierunków geograficznych w wyjazdach na placówki oficerów polskiego WW po 1990 r. nie odzwierciedla zainteresowań polskiej polityki zagranicznej, a w tym priorytetów działalności Wywiadu WSI po zmianach geopolitycznych po 1989 r.

Dużo większe możliwości przeanalizowania działalności oficerów AWO i Y szkolonych przez GRU mógłby dać wgląd w ich teczki pracy z okresu pobytu na placówkach oraz za czas pełnienia SPW.

Osoby szkolone przez GRU były przygotowywane do prowadzenia pracy wywiadowczej i były rozpatrywane jako element aparatu wywiadowczego ukierunkowanego na kraje NATO.

KGB szkoliło aparat bezpieczeństwa, którego celem było z jednej strony zapewnienie bezpieczeństwa funkcjonujących jednostek radzieckich, a z drugiej umożliwienie prowadzenia interesów biznesowych.

Aneks nr 11

Program i wykładane przedmioty kursu KGB

Na podstawie zapisków z kursu KGB płk. Eugeniusza Lendziona (09.1988 do 06.1989) odtworzono program i wykładane przedmioty.

I. Teoria radzieckiego kontrwywiadu (przedmiot oznaczony CD-IA), wykładowcą był płk Wiktor Panflowicz, cykl szkolenia obejmował 76 godzin. W ramach tego przedmiotu omawiano następujące zagadnienia:

1. Aktualne problemy teorii i praktyki radzieckiego KW w warunkach przebudowy.

2. Obiektywne przesłanki pierestrojki, rola KW, zadania dla pracy oficera KW z TW.

3. System środków walki z działalnością wywiadowczą przeciwnika.

4. Operacja kontrwywiadowcza, gra kontrwywiadowcza (przygotowanie, kierowanie, podział).

5. Praca z agenturą jako gł. środek działania radzieckiego KW.

6. Kryteria opracowania, doboru, pozyskania agenta do określonych działań, podział uzyskanych informacji.

7. Problematyka spotkań z agentem, kierowanie jego pracą, rozliczanie z zadań.

8. Ujawnienie działalności wywiadowczej przeciwnika oraz organizacja rozpoznania.

9. Obserwacja tajna i jej podział na: osobową, kontrobserwację, radioobserwację.

10. Przeszukanie kontrwywiadowcze, cel, sposób przeprowadzania i dokumentacji.

11. Rozpracowanie operacyjne i sposób jego prowadzenia.

12. Kombinacja operacyjna, rodzaje i cechy.

13. Eksperyment operacyjny, cel i sposób realizacji.

14. Prawo administracyjne w zakresie zabezpieczenia działalności organów bezpieczeństwa państwa.

15. Walka z „dywersją ideologiczną”, tu m.in. „właściwości operacyjnego poszukiwania autorów i kolporterów antysocjalistycznych anonimowych materiałów”.

16. Organizacja i rola organów bezpieczeństwa w walce z terroryzmem.

II. Kryminalistyka (symbol SD-4), zagadnienia:

1. Organizowanie śledztwa w sprawach zbrodni, współdziałanie oddziałów operacyjnych i śledczych.

2. Taktyka przesłuchiwania.

III. Problemy walki Kontrwywiadu Wojskowego z działalnością s.s. przeciwnika skierowanej przeciwko SZ (symbol SD-3A), prowadzącym wykłady był ppłk Adolf Adolfowicz Daszkiewicz (z pochodzenia Litwin). Zagadnienia:

1. Przebudowa służb KW w okresie pierestrojki, zadania, rola i miejsce organów KW w zabezpieczeniu SZ ZSRR w sytuacji odtajnienia i dostępu do niektórych stref osób postronnych.

2. Zadania organów rozpoznania: poszukiwanie dróg dotarcia, działalność profilaktyczna, doskonalenie sieci agenturalnej.

3. Walka KW z działalnością s.s. przeciwnika, plasowanie TW w tych służbach.

4. Zarządzanie w Kontrwywiadzie Wojskowym, planowanie działalności Wydziałów WSW.

5. Koordynacja i współdziałanie w działalności organów KW, działania poza granicami kraju, agentura zagraniczna, zakres współpracy służb KW krajów socjalistycznych.

15.12.1988 odbyła się „konferencja naukowo-partyjna” na temat współdziałania KW PRL i KW ZSRR oraz innych krajów socjalistycznych.

6. Praca informacyjno-analityczna w organach KW.

7. Problemy formowania i organizowania pracy z aparatem agenturalnym. Rola i zadania oficera, ocena jego pracy przez przełożonych. Analiza stylu kierowania agenturą (autorytarny, demokratyczny, mieszany).

IV. Formy i metody działania WW przeciwnika (symbol SD-6). Wykładowcą był Iwan Fiedorowicz Fiedosiejew. Zagadnienia:

1. Działalność wywrotowa w odniesieniu do ZSRR, cechy tej działalności, sposoby jej zwalczania („nie ważne środki, ważny jest cel, każdy sposób jest dobry”).

2. Zniszczenie systemu socjalistycznego głównym celem działania s.s. KK, służby narzędziem organów politycznych tych państw, informacja, „że francuskie rezydentury głębokiego przykrycia nie działają po przykryciem ambasad, lecz pod przykryciem różnych firm, a ich działania ukierunkowane są na ujawnianie działalności wojskowej, miejsc przebywania przywódców i miejsc rozmieszczenia broni atomowej”.

3. Formy, metody działalności „wywrotowej” ukierunkowane na „rozbicie jedności KDL”.

4. Rozpoznanie działań specjalnych przeciwnika, rola dywersji.

5. Rola dezinformacji.

6. Wywiad agenturalny, łączność z agenturą.

7. Wywiad techniczny.

8. Służby specjalne przeciwnika: omawiano USA, GB, RFN, Francja, Japonia, Izrael.

V. Kontrwywiad (symbol SD-2). Zagadnienia:

1. Rozpracowanie rezydentur, ambasad KK działających w Moskwie pod oficjalnym przykryciem. Zapobieganie ich działalności.

VI. Organizacja i zarządzanie w pracy KW (symbol SD-17). Zagadnienia:

1. Zarządzanie w KW, podejmowanie decyzji kierowniczych, problemy planowania, organizacji i koordynacji działań etc.

VII. Psychologia operacyjna (symbol SD-12), wykładowcą b. marynarz, kmdr ppor.

VIII. Historia KGB (symbol SD-9), wykładowcą gen. KGB (bdb.).

IX. (bez nazwy, symbol SD-3B), tematyka kontrwywiadu wojskowego, zagadnienia:

1. Zadania organów kontrwywiadu wojskowego w czasie wojny.

2. Minowanie jako działalność dywersyjna, omówienie materiałów wybuchowych.

3. Walka KW z działalnością wywrotową przeciwnika (w tym z działalnością agenturalną).

4. Podstawowe przedsięwzięcia walki wojskowej z grupami dywersyjno-rozpoznawczymi (GDR).

5. Działania bojowe ugrupowań powstańczych, kanały łączności agenturalnej, wykrywanie i kontrola łączności radiowej grup powstańczych.

6. Działania wywiadowcze grup partyzanckich.

7. Działalność dywersyjna grup operacyjnych organów bezpieczeństwa.

8. Dywersyjna działalność przeciwnika na tyłach naszych wojsk.

9. Działalność kontrwywiadowcza w warunkach bojowych.

10. Organizacja działalności w Oddziale WSW armii i dywizji w sytuacji bojowej.

Aneks nr 12

Odpowiedzi absolwenta kursu KGB z lipca 1988 r.

płk. W.K. na wybrane punkty „Pytajnika dla absolwenta kursu GRU w byłym ZSRR”

Odpowiedź na pkt 12 pytajnika – czy w trakcie kursu nastąpiła zmiana osób funkcyjnych? Jeżeli tak, to jakie były powody zmiany i kto o nich decydował?

„Nie było takiej zmiany formalnej. Jedynie po aferze ppłk H., któremu celnicy zatrzymali worek obuwia „Adidas”, został on powoli odsunięty od dowodzenia i rolę szefa kursu nieformalnie pełnił ppłk C., sam H. bowiem bardzo się rozpił”.

Odpowiedź na pkt 15 pytajnika – jaki był przedmiotowy zakres szkolenia? Krótka charakterystyka poszczególnych przedmiotów.

„Kurs obejmował przedmioty operacyjne, czyli struktury, formy i metody działania liczących się obcych służb specjalnych. Przedmioty prawne, czyli prawo karne w obrębie przepisów dotyczących szpiegostwa, terroryzmu, sabotażu itp., prawo procesowe i prawo wojenne.

Ponadto naukowy komunizm, politologia, historia i rozwój służb specjalnych oraz WF i język rosyjski na poziomie II O.

Zdania na temat kursu wśród słuchaczy były rozbieżne z tego względu, iż traktowano nas jak osoby początkujące. Część z nas irytowało, że zaczynaliśmy wszystko od podstawowych pojęć operacyjnych, tj. „współpracownik”, przez sprawę operacyjną i inne zagadnienia merytoryczne. Nastawienie wykładowców było zwykle takie, że ukierunkowywali zajęcia na uzyskanie informacji, jak poszczególne zagadnienia operacyjne rozwiązuje polska służba kontrwywiadu. Stronili zaś od podawania nam konkretnych własnych rozwiązań i sprowadzali je do książkowych modeli.

Zajęcia prowadzili zwykle dwaj wykładowcy, z czego jeden rozumiał i mówił po polsku, lecz starał nie włączać się w tok zajęć. Sala wykładowa była na podsłuchu, bo wystarczyła krótka nieobecność wykładowcy np. spóźnienie, a już przybywał ktoś z komendy kursu, aby sprawdzić dlaczego nie odbywają się zajęcia”.

Odpowiedź na pkt 23 pytajnika – czy inne osoby z polskiej grupy były odwiedzane przez gości z kraju? Jeżeli tak, to kto, kiedy i przez kogo? Czy organizatorzy kursu wiedzieli o tym fakcie?

„Zdarzył się przypadek przybycia po południu do naszego internatu Szefa Oddziału WSW lub zastępcy z Kielc, który był w Moskwie turystycznie i wszedł przez biuro przepustek, aby odwiedzić polskich kursantów i przypomnieć sobie czas swojego pobytu na kursie. Już po pół godziny przybył do internatu oficer dyżurny, aby wylegitymować go i sprawdzić, jak dotarł na obiekt. Upewniło nas to, że pokoje nasze są podsłuchiwane. Potwierdzaliśmy to później kilka razy, „witając się” z fikcyjnym niespodziewanym gościem. Pewnym się stało, że gdy padały słowa, jak tu wszedłeś przez biuro przepustek, co robisz w Moskwie, po chwili pokój nasz wizytował oficer dyżurny.

To był jedyny przypadek wizyty na obiekcie Akademii. Pamiętam, że chyba każdy z naszych oficerów spotykał się przynajmniej raz z jakimiś znajomymi z Polski, którzy przyjeżdżali turystycznie do Moskwy. Były to spotkania na lotnisku czy dworcu kolejowym. Szczegółów jednak nie pamiętam. Wiem, że o tych faktach raczej nie zawiadamiano organizatorów kursu, ale też nie ukrywano tego faktu. Ja sam spotkałem się na dworcu z kolegą płk. J., który miał w Moskwie przesiadkę w drodze na poligon rakietowy w Kazachstanie. Wraz z grupą kadry stanowił poligonową grupę przygotowawczą POW. Wyposażył mnie wówczas w karton polskich konserw wojskowych, które były czymś bezcennym w rosyjskiej beznadziei egzystencjalnej z tamtego okresu”.

Odpowiedź na pkt 25 pytajnika – czy znane są Panu zdarzenia, w których inni polscy uczestnicy kursu lub osoby ich odwiedzające naruszyli przepisy kraju przyjmującego – karne, celne, porządkowe, wynikające z regulaminu kursu itp.? Jeżeli tak, to proszę podać okoliczności tych zdarzeń.

„Przepisy celne rażąco naruszył jedynie ppłk W.H., który na granicy w Brześciu zatrzymany został z workiem obuwia „Adidas”, w którym było kilkadziesiąt dziecięcych par. Celnicy po skontrolowaniu wyprosili nas z przedziału i zajęli się tylko nim. Sprawa nabrała posmaku afery, którą próbował zatuszować w Moskwie przez rosyjskie dowództwo kursu. Robili to wspólnie z ppłk. C., który tuszował ją w kraju i spowodował, że Rosjanie z Brześcia oddali zatrzymany worek przedstawicielom naszej służby przybyłym z Warszawy lub Legionowa.

Po tym fakcie ppłk H. rozpił się jeszcze bardziej – do tego stopnia, że nie chodził na zajęcia i spał często w pokoju. Szefem kursu nieformalnie został ppłk C.

Był także przypadek usiłowania sprzedaży przez mjr. D. obuwia w supermarkecie, w trakcie którego był zatrzymany przez cywilną milicję. Porzucił jednak buty i zbiegł ścigany przez kilka ulic.

Ppłk D. wywołał także skandal międzynarodowy, kiedy rozżalony ze względu na nieotrzymanie awansu płakał i wyzywał przełożonych, a w końcu wyrysował szubienicę i powiesił na niej zdjęcie Szefa WSW gen. BUŁY. Szubienicę zaś powiesił na ogólnodostępnej tablicy ogłoszeń.

Zatrzymywano także w mieście naszych oficerów ze względu na opilstwo. Jak pamiętam milicja zatrzymała w metrze pijanego kmd. por. J. i jeszcze kogoś po kolejnym pijaństwie.

Problem pijaństwa był dużym problemem naszej grupy. Praktycznie nie pijącymi byłem ja i ppłk A. i w oczach radzieckich towarzyszy byliśmy ludźmi niepewnymi, którym nie należy ufać. Przyzwolenie dla pijaństwa z ich strony szybko wciągało naszych oficerów.

Usprawiedliwiało to nieobecności na zajęciach po całonocnej balandze i wpadki z alkoholem na mieście. Była grupa, tj.: ppłk J., ppłk. P, kmdr por. J., ppłk J., którzy pili strasznie od piątku po zajęciach do poniedziałku rano. Kurs w tym czasie stawał się międzynarodową meliną opanowaną przez lubiących alkohol kursantów różnych narodowości. Działy się wówczas dantejskie sceny, śpiewy, płacze, bicie, rozbijanie sprzętu.

Ratunkiem była ucieczka z internatu na miasto. Ponieważ dostawaliśmy z Akademii wielkie ilości biletów na imprezy sportowe, kulturalne, do teatrów i muzeów, uciekając przed piciem zaliczałem sam lub z ppłk. A. wszystkie cyrki, teatry, kina, imprezy sportowe itd.”.

Odpowiedź na pkt 28 pytajnika – czy w trakcie pobytu na kursie spotkał się Pan z symptomami operacyjnego rozpoznawania polskiej grupy przez służby specjalne kraju pobytu? Jeżeli tak, to proszę opisać wszystkie takie fakty.

„Pobyt na kursie w Moskwie był pełen oznak świadczących o inwigilacji polskiej grupy tj.:

– stała świadomość podsłuchu w salach mieszkalnych potwierdzona naszą zabawą w wywoływanie oficera dyżurnego (fakt opisany w pkt 23);

– stałe monitorowanie przebiegu zajęć w salach lekcyjnych;

– doskonała znajomość sytuacji w polskiej grupie, np. powieszenie gen. BUŁY czy przebieg pijaństw itp.;

– pytania dyżurnych tłumaczy o niektóre typowo polskie znaczenia wyrazów, które po wyjaśnieniu jak ustaliliśmy padały w konkretnym dniu czy konkretnym pokoju”.

Odpowiedź na pkt 29 pytajnika – czy w trakcie pobytu na kursie prowadzono z Panem lub innymi osobami z polskiej grupy indywidualne rozmowy? Jeżeli tak, to kto je prowadził, z kim, w jakim miejscu i czego dotyczyły?

„Rozmów indywidualnych ze mną nie prowadzono. Tego typu rozmowami nazwać można wezwania dowódcy i sekretarza polskiego kursu razem lub oddzielnie do komendy kursu lub Akademii. Wiązały się one zwykle z jakimiś powodami, które później nam oni komunikowali. Najczęściej indywidualnie wołany był mjr K., sekretarz, mniej ppłk C. Ich kontakty z S. i jego zastępcą uznać można za zażyłe, często kończące się opijaniem różnego rodzaju drobnych skarg i donosów wykładowców na naszą grupę. Oni również zdzierali z nas największy haracz alkoholowy z przydziału wódki, jaki dawała nam ambasada polska.

Pijaństwo i nieobecność na zajęciach było bezkarne, m.in. dlatego że gdy my byliśmy na lekcjach S., który zawsze wiedział o nieobecności, przychodził do śpiącego i razem wypijali coś na kaca. Robił to zwykle z K., C., H., lub J. O czym wówczas rozmawiali, nie wiadomo.

Jako niepijący traktowany byłem jako „niepewny politycznie” i nigdy nie korzystałem z leniuchowania po przepiciu kosztem zajęć”.

Jutro ostatnia – siódma część Raportu:

– Lista oficerów WSI, którzy byli na studiach/kursach w krajach b. ZSRR, NRD, Czechosłowacji, Węgrzech i Białorusi

– Tajni współpracownicy WSI w mediach, administracji państwowej, gospodarce

– Lista oficerów Oddziału Y